{"id":2082,"date":"2012-06-15T13:58:31","date_gmt":"2012-06-15T10:58:31","guid":{"rendered":"http:\/\/turkelli.com\/wordpress\/?p=2082"},"modified":"2020-12-15T13:59:19","modified_gmt":"2020-12-15T10:59:19","slug":"cepni-tarihi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/turkelli.com\/wordpress\/2012\/06\/15\/cepni-tarihi\/","title":{"rendered":"\u00c7epni Tarihi"},"content":{"rendered":"\n<p>\u00c7epni Tarihi hakk\u0131nda k\u0131sa bilgi.\/ kaynak: kt\u00fc <\/p>\n\n\n\n<!--more-->\n\n\n\n<p>Anadolu\u2019nun bir T\u00fcrk vatan\u0131 olmas\u0131nda \u00e7ok \u00f6nemli rol oynad\u0131klar\u0131 tarih otoriteleri taraf\u0131ndan kabul edilen \u00c7epnilerin Anadolu\u2019daki varl\u0131klar\u0131 on ikinci y\u00fczy\u0131la kadar gitmektedir. Bunlar\u0131n Anadolu\u2019ya nas\u0131l geldikleri, nerelere yerle\u015ftikleri, nas\u0131l yay\u0131ld\u0131klar\u0131 hakk\u0131nda ise ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgiye sahip de\u011filiz.<\/p>\n\n\n\n<p>Onikinci ve on\u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc y\u00fczy\u0131llara ait belgeler daha \u00e7ok \u00c7epni varl\u0131\u011f\u0131ndan ve onun men\u015feinden s\u00f6z etmekte, daha sonraki y\u00fczy\u0131llarda ve \u00f6zellikle on alt\u0131nc\u0131 y\u00fczy\u0131ldan itibaren tutulmaya ba\u015flanan Osmanl\u0131 tahrir defterlerinden elde edilen bilgiler, \u00c7epnilerin Anadolu\u2019nun isk\u00e2n\u0131nda ve T\u00fcrkle\u015fmesinde oynad\u0131klar\u0131 b\u00fcy\u00fck rol\u00fc ortaya \u00e7\u0131karmaktad\u0131r. Bu \u00e7al\u0131\u015fmada \u00f6nce kronolojik bir s\u0131ra takip edilerek kaynaklardan \u00c7epni ad\u0131 ve men\u015fei ile ilgili bilgiler verilecek, daha sonra Anadolu\u2019daki \u00c7epni yerle\u015fim yerleri tan\u0131t\u0131lacak ve Do\u011fu Karadeniz b\u00f6lgesinin T\u00fcrkle\u015fmesinde oynad\u0131klar\u0131 \u00f6nemli rol anlat\u0131lacakt\u0131r Bir karga\u015faya meydan verilmemesi i\u00e7in bu yirmi d\u00f6rt o\u011fula birer l\u00e2kap ve birer ongun ve hayvanlar\u0131na vurmalar\u0131 i\u00e7in de birer tamga tespit edilmesinin gerekli oldu\u011funu K\u00fcn Han\u2019a s\u00f6yledi\u011fi, onun da bu fikri kabul ederek bu i\u015fi yapmak \u00fczere lrk\u0131l Hoca\u2019 y\u0131 g\u00f6revlendirdi\u011fi, Irk\u0131l Hoca\u2019n\u0131n da yirmi d\u00f6rt evlad\u0131n her birine birer l\u00e2kap, birer tamga ve birer ongun tespit etti\u011fi anlat\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu kayna\u011fa g\u00f6re \u00c7epni, \u00dc\u00e7 Oklar\u2019\u0131n en b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc olan K\u00f6k Han\u2019\u0131n d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc o\u011fludur. \u0130lk kez bu eserde \u00c7epni\u2019nin manas\u0131 \u00fczerinde durulmu\u015f ve \u00c7epni, \u201cNerede d\u00fc\u015fman g\u00f6rse durmay\u0131p sava\u015fan (Kandaki ya\u011f\u0131na g\u00f6re, derhal sava\u015f\u0131r ve \u00e7apar. Bahad\u0131r) \u015feklinde tan\u0131t\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ongununun \u201cSunkur : Umay\u201d, \u00dcl\u00fc\u015f\u00fc (\u015f\u00f6lenlerdeki et pay\u0131)n\u00fcn , Sol kar\u0131 ya\u011fr\u0131n, sol yanba\u015f oldu\u011fu belirtilmi\u015f ve damgas\u0131 verilmi\u015ftir.<br>XIV. y\u00fczy\u0131lda \u00c7epni ad\u0131, Eb\u00fb Hayy\u00e2n\u2019\u0131n, Kitabul-Idr\u00e2k li-Lisanil Etr\u00e2k adl\u0131 eserinde \u201c\u00c7epni-kab\u00eelet\u00fcn minet-T\u00fcrk\u201d \u015feklinde ge\u00e7er. Eserde, T\u00fcrk boylar\u0131ndan sadece K\u0131n\u0131klarla \u00c7epnilerden s\u00f6z edilmektedir. Bu bilgi XIV.y\u00fczy\u0131lda \u00c7epnilerin sadece Anadolu\u2019da de\u011fil, M\u0131s\u0131r\u2019da bile tan\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermesi bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok \u00f6nemlidir.XV. y\u00fczy\u0131lda Yaz\u0131c\u0131o\u011flu Ali, Re\u015f\u00fcd\u00fcddin\u2019den baz\u0131 de\u011fi\u015fiklikler yaparak T\u00fcrk\u00e7e\u2019ye \u00e7evirdi\u011fi ve \u201cTarih-i \u00c2l-i Sel\u00e7uk\u201d adl\u0131 eserinin ba\u015f taraf\u0131na ald\u0131\u011f\u0131 O\u011fuzn\u00e2me\u2019de \u00c7epniler hakk\u0131nda bilgi verir. Bu eserde \u00c7epni\u2019nin damgas\u0131 di\u011ferlerinden farkl\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Tarihlere \u201ctarihi yapan ve yazan han\u201d olarak ge\u00e7en Eb\u00fclgazi Bahad\u0131r Han\u2019\u0131n 1660\u2019ta tamamlad\u0131\u011f\u0131 \u015eecere-i Terakime de, t\u0131pk\u0131 bundan \u00f6nce s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz Re\u015fideddin\u2019in Fars\u00e7a O\u011fuznamesi gibi O\u011fuz Ka\u011fan Destan\u0131\u2019n\u0131n bir ba\u015fka \u015fekli, yani T\u00fcrkmen rivayetidir. Eb\u00fclgazi Bahad\u0131r Han, bu eseri yazarken hem Re\u015fideddin\u2019den faydalanm\u0131\u015f, hem de canl\u0131 T\u00fcrkmen rivayetlerini toplam\u0131\u015ft\u0131r. Bu y\u00f6n\u00fcyle m\u00fcstesna bir yere sahip olan eser O\u011fuzname\u2019nin T\u00fcrkmen rivayeti, bir ba\u015fka deyi\u015fle \u00c7a\u011fataycas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Eserin \u201cO\u011fuz Han\u2019\u0131n Torunlar\u0131n\u0131n Adlar\u0131n\u0131n Manas\u0131 ve Damgalan ve Ku\u015flar\u0131n\u0131n Zikri\u201d adl\u0131 b\u00f6l\u00fcmde O\u011fuz\u2019un yirmi d\u00f6rt torununun adlar\u0131, adlar\u0131n\u0131n anlamlar\u0131, damgalar\u0131 ve ku\u015flar\u0131 belirtilmi\u015ftir. Bu kaynakta \u00c7epni, O\u011fuz\u2019un on alt\u0131nc\u0131 torunu olarak g\u00f6sterilmi\u015f, \u00c7epni\u2019nin anlam\u0131n\u0131n \u201ccesur\u201d, ku\u015funun \u201cdevlet ku\u015fu (h\u00fcmay) oldu\u011fu belirtildikten sonra, damgas\u0131n\u0131n \u015fekli verilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n<p>On yedinci y\u00fczy\u0131lda Katip \u00c7elebi, Cihann\u00fbma adl\u0131 co\u011frafya kitab\u0131nda \u00c7epnilerden s\u00f6z ederken dillerinin T\u00fcrk\u00e7e-Fars\u00e7a kar\u0131\u015f\u0131k bir \u015fey oldu\u011funu s\u00f6yler. Gyula Nemeth \u201c\u00c7epni\u201d ad\u0131n\u0131n K\u0131rg\u0131zca \u00e7ep (=kalkan) ve T\u00fcrk\u00e7e \u00e7eper (=duvar, \u00e7it, parmakl\u0131k) kelimeleriyle ilgili oldu\u011funu ileri s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ona g\u00f6re \u00c7epni ad\u0131 k\u00f6k bak\u0131m\u0131ndan \u201ckoruyucu (birlik)\u201d ve \u00f6zellikle \u201cs\u0131n\u0131r koruyucu (birlik)\u201d anlam\u0131na gelmektedir. \u00c7epni ad\u0131ndaki -ni eki Be\u00e7enek-Be\u00e7ene-be\u00e7e adlar\u0131nda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz -ne, -na, -ne, -ni, -nu, -n\u00fc ekiyle birle\u015ftirilebilir. Ayn\u0131 eke \u00c7a\u011fatayca tuzni (= buza\u011f\u0131) kelimesinde de rastlanmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Kafeso\u011flu da \u201cEski T\u00fcrk boylar\u0131n\u0131n adlar\u0131 boyun siyasi ve sosyal hususiyetlerini meydana koymaktad\u0131r.\u201d dedikten sonra \u00c7epni\u2019yi, askeri te\u015fkilat ve unvanlarla ilgili olan \u00c7or, Yula, Kapan, K\u00fclbey, Yabuka, Yeney, Taryan, I\u011fdir, Buka, Tardu\u015f vb. isimlerle birlikte bu gruba dahil etmekte ve \u00c7epni ad\u0131n\u0131n askeri ve siyasi \u00f6zellik ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmektedir. Geybullaev de Azerbaycan\u2019\u0131n \u015eamaha b\u00f6lgesinde \u00c7epni kelimesiyle ba\u011flant\u0131l\u0131 17 yer ad\u0131 bulundu\u011fu bildiriyor. Bunlardan \u00c7epli, Cabani, \u00c7apni \u015feklinde olanlar Zangezur ve Kuba b\u00f6lgelerindedir. Kazak \u015fehrinin Da\u015fsalahl\u0131 B\u00f6lgesinde \u00c7epli adl\u0131 bir yer bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Soltan\u015fah Ataniyazov, \u015eecere adl\u0131 eserinde Ka\u015fgarl\u0131, Re\u015fidededin, Yaz\u0131c\u0131o\u011flu ve Eb\u00fclgazi\u2019den, bizim de yukar\u0131ya ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z bilgileri aktard\u0131ktan ve bunlara Salar Baba\u2019n\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerini ekledikten sonra \u00c7epni kelimesinin etimolojisi \u00fczerinde durur ve bu bilim adamlar\u0131n\u0131n g\u00fczel fikirlerini ink\u00e2r etmedi\u011fini, ama, \u00c7epni ad\u0131n\u0131n eski T\u00fcrk s\u00f6z\u00fc olan ve \u201ck\u00fc\u00e7\u00fck grup\u201d, \u201cs\u00fcr\u00fc\u201d anlam\u0131ndaki \u201c\u00e7ep\u201d, \u201c\u00e7\u00f6p\u201d s\u00f6z\u00fcnden t\u00fcredi\u011fini de bilmemiz gerekti\u011fini s\u00f6yler. Daha sonra \u00c7epnilerin tarihi hakk\u0131nda k\u0131saca bilgi vererek, Sel\u00e7uklular d\u00f6neminde (ll.yy.) bunlar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn \u0130ran\u2019a, T\u00fcrkiye\u2019ye Kafkasya\u2019ya ve Irak\u2019a ge\u00e7tiklerini T\u00fcrkmenistan\u2019da Alili, Ata. G\u00f6klen, Hatap ve H\u0131d\u0131rili boylar\u0131yla \u00c7epbe, \u00c7ovdur ve Ersar\u0131lar\u0131n \u00c7epek, Burkazlar\u0131n \u00c7epbece diyen a\u015firetlerinin kadim Cepnilerle ayn\u0131 k\u00f6kten gelmelerinin m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu belirtir.<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u00c7epnilerin Anadolu\u2019ya Yerle\u015fmeleri<\/p>\n\n\n\n<p>Buraya kadar verilen bilgiler bize \u00c7epni boyunun, XII. Y\u00fczy\u0131ldan bu yana Anodolu, \u0130ran, Azarbeycan ve M\u0131s\u0131r\u2019\u0131 i\u00e7ine alan \u00e7ok geni\u015f bir co\u011frafyada tan\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Daha \u00f6nce de belirtildi\u011fi gibi, \u00c7epnilerin Anadolu\u2019ya ne zaman geldikleri, nerelere ve nas\u0131l yerle\u015ftikleri hakk\u0131nda yeterli bilgiye hen\u00fcz sahip olamamakla birlikte, Faruk S\u00fcmer\u2019in, ula\u015fabildi\u011fimiz di\u011fer ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar taraf\u0131ndan da kabul g\u00f6ren \u201cT\u00fcrkiye tarihinin yerli kaynaklar\u0131nda ad\u0131 ilk \u00f6nce ortaya at\u0131lan O\u011fuz boyu muhtemelen \u00c7epnilerdir\u201d \u015feklindeki g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc Anadolu\u2019ya ayak basan ilk T\u00fcrk boyu veya ilk boylardan birisinin de \u00c7epniler oldu\u011funu ortaya koymaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7epnilerin Anadolu\u2019daki varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 incelmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan ilk isim Hac\u0131 Bekta\u015f Veli oldu. XIII. y\u00fczy\u0131lda ya\u015fayan Hac\u0131 Bekta\u015f Veli\u2019nin hayat\u0131n\u0131 anlatan ve XV. y\u00fczy\u0131l\u0131n son \u00e7eyre\u011finde kaleme al\u0131nan Men\u00e2k\u0131b-\u0131 H\u00fcnk\u00e2r Hac\u0131 Bekta\u015f-\u0131 Veli adl\u0131 eserden Hac\u0131 Bekta\u015f Veli\u2019nin Suluca Karah\u00f6y\u00fck\u2019teki ilk m\u00fcridlerinin \u00c7epniler oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r: \u201cHac\u0131 Bekta\u015f, K\u0131r\u015fehir\u2019e, Suluca Karah\u00f6y\u00fck\u2019e (bug\u00fcnk\u00fc Hac\u0131 Bekta\u015f \u0130l\u00e7esi) gelir. Burada, \u00c7epni boyundan bir oymak oturmaktad\u0131r. Ulular\u0131 Yunus Mukri\u2019dir. Yunus Mukri okumu\u015f yazm\u0131\u015f bir insan olup, d\u00f6rt o\u011flu vard\u0131r: \u0130brahim, S\u00fcleyman, \u0130dris ve Saru. \u0130dris ile Saru da okumu\u015flard\u0131r. \u0130dris\u2019in kar\u0131s\u0131, Bekta\u015filer taraf\u0131ndan sonradan kutlu say\u0131lacak olan, \u201cKad\u0131nc\u0131k Ana-Kutlu Melek\u2019tir. Kad\u0131nc\u0131k Anan\u0131n \u00e7ocu\u011fu olmamaktad\u0131r. Bir g\u00fcn r\u00fcyas\u0131nda, on d\u00f6rt dolunay koynuna girer. \u0130dris Hoca, bunun \u00e7ocu\u011fu olaca\u011f\u0131 manas\u0131na geldi\u011fini m\u00fcjdeler. Daha sonra Bekta\u015f Veli \u00e7\u0131kagelir. Kad\u0131nc\u0131k Ana\u2019y\u0131 evlat edinir. Onun duas\u0131 sayesinde ve burun kan\u0131 kerametiyle. Kutlu Mele\u011fin \u00e7ocu\u011fu olur. Do\u011fan \u00e7ocu\u011fun ad\u0131, Timurta\u015f veya Seyyid Ali Sultan\u2019d\u0131r.\u201d Kuvvetli bir ihtimalle Bekta\u015fi \u00c7elebileri de bu Kad\u0131nc\u0131k Ana ile \u0130dris Hoca\u2019dan gelmi\u015flerdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Faruk S\u00fcmer\u2019e g\u00f6re, Anadolu\u2019daki din\u00ee hareketlerden ekserisinin de \u00c7epni boyu ile yak\u0131n ilgisi vard\u0131r. Muhtemelen 1240\u2019taki Baba \u0130shak Ayaklanmas\u0131na kat\u0131lan T\u00fcrkmenler aras\u0131nda onlar da vard\u0131. Ona g\u00f6re, \u0130lhanl\u0131 h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Olcaytu\u2019 nun On \u0130ki \u0130mam \u015ei\u00eeli\u011fi\u2019ni kabul etmesinden sonra Anadolu\u2019 daki Ulu Y\u00f6r\u00fck, Boz Ok, Yukar\u0131 Kelkit ve Canik\u2019 te ya\u015fayan g\u00f6\u00e7ebe bir\u00e7ok topluluk, Halep T\u00fcrkmenlerinden baz\u0131 oymaklar ile Sivas, Tokat, Amasya, Canik, Malatya, Dersim b\u00f6lge ve y\u00f6relerindeki bir\u00e7ok k\u00f6y bu mezhebi yani \u015ei\u00eeli\u011fi kabul etmi\u015flerdir ve buralarda \u015ei\u00eeli\u011fi yayanlar da Barak Baba dervi\u015fleri ile di\u011fer \u015feyh ve dervi\u015flerdir. A\u015fa\u011f\u0131da haklar\u0131nda detayl\u0131 bilgi verilecek olan bu T\u00fcrkmen topluluklar\u0131n\u0131n i\u00e7inde \u00c7epni oymaklar\u0131 da vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7epnilerle yak\u0131ndan ilgili di\u011fer bir din\u00ee olay da \u015eeyh C\u00fcneyd ile haleflerinin Anadolu\u2019daki faaliyetleridir. \u00c7epnilerin Karadeniz b\u00f6lgesine yerle\u015fmeleri ve Safev\u00ee Devleti\u2019nin kurulu\u015funda oynad\u0131klar\u0131 rol ile on alt\u0131nc\u0131 y\u00fczy\u0131ldan itibaren Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin \u00c7epni politikas\u0131ndaki olumsuz de\u011fi\u015fiklikleri anlayabilmek i\u00e7in bu olay\u0131n hi\u00e7 de\u011filse ana hatlar\u0131yla bilinmesinin gerekti\u011fi kanaatindeyiz. Safev\u00ee tarikat\u0131, XIV. y\u00fczy\u0131lda Azerbaycan\u2019\u0131n Erdebil \u015fehrinde Safiyeddin \u0130shak adl\u0131 bir \u015feyh taraf\u0131ndan S\u00fcnn\u00ee-\u015eafi\u00ee ilkelerine g\u00f6re kurulmu\u015ftur. 1429\u2019da tarikat\u0131n ba\u015f\u0131na \u015eeyh \u0130brahim ge\u00e7mi\u015f ve onun d\u00f6neminde tarikat sadece \u0130ran\u2019da de\u011fil Irak ve Anadolu\u2019da da tan\u0131nmaya ve yay\u0131lmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. \u015eeyh \u0130brahim\u2019in 1447\u2019de \u00f6lmesi \u00fczerine yerine karde\u015fi \u015eeyh Cafer ge\u00e7mi\u015f, babas\u0131n\u0131n yerine tarikat\u0131n ba\u015f\u0131na ge\u00e7mek isteyen \u015eeyh C\u00fcneyd amcas\u0131yla ile yapt\u0131\u011f\u0131 m\u00fccadeleyi kaybedince Anadolu\u2019ya gitmi\u015f, kendisine ba\u011fl\u0131 olanlarla \u00f6nce Sivas\u2019a gelmi\u015f ve Padi\u015fah II.Murad\u2019 dan Kurt Beli\u2019ni kendisine m\u00fclk olarak vermesini rica etmi\u015fse de bu iste\u011fi yerine getirilmemi\u015ftir. Bunun \u00fczerine Karaman \u00fclkesine giden C\u00fcneyd orada da bar\u0131namay\u0131nca \u0130\u00e7Ii\u2019deki Varsaklar\u0131n yan\u0131na gitmi\u015f, oradan \u00c7ukurova\u2019ya ge\u00e7mi\u015f oradan da \u0130skenderun y\u00f6resine gelip, Ersuz da\u011f\u0131ndaki harap bir kaleyi Bilal O\u011flu denilen bir emirden alarak tamir etmi\u015f ve buraya yerle\u015fmi\u015ftir. Buradan adamlar\u0131n\u0131 g\u00f6ndererek zaman zaman da kendisi giderek ba\u015fta Halep T\u00fcrkmenleri olmak \u00fczere Dulkad\u0131rl\u0131 ve \u00dc\u00e7oklu Oymaklar\u0131n\u0131n hemen hemen tamam\u0131n\u0131 kendisine m\u00fcrid yapm\u0131\u015ft\u0131r. \u015eeyh C\u00fcneyd\u2019 in bu faaliyetlerini haber alan Meml\u00fck devletinin harekete ge\u00e7mesi \u00fczerine \u015eeyh C\u00fcneyd buray\u0131 terk etmek zorunda kalm\u0131\u015f,Canik y\u00f6resine giderek buran\u0131n hakimi Mehmet Bey ile bulu\u015fmu\u015ftur. Bundan sonra b\u00fct\u00fcn m\u00fcridlerine silahlar\u0131yla birlikte yan\u0131na \u00e7a\u011f\u0131rm\u0131\u015f ve Mehmet Bey ile birlikte Trabzon \u00fczerine y\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015ft\u00fcr. Aya Fokas manast\u0131r\u0131na kadar gelen Trabzon \u0130mparatoru IV.Yuanis\u2019i burada bozguna u\u011fratan \u015eeyh C\u00fcneyd 1454\u2019te Trabzon\u2019u ku\u015fatm\u0131\u015f ancak askerleri surlar\u0131 a\u015famam\u0131\u015ft\u0131r. Fatih taraf\u0131ndan da tehdit edilince \u00fc\u00e7 g\u00fcn sonra ku\u015fatmay\u0131 kald\u0131rarak Kelkit vadisine geri d\u00f6nm\u00fc\u015ft\u00fcr. S\u0131vas beylerbeyisi H\u0131z\u0131r Bey\u2019in \u00fczerine geldi\u011fini duyunca Ak Koyunlu h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Uzun Hasan Bey\u2019in yan\u0131na gitmi\u015ftir. Uzun Hasan, \u00f6nce C\u00fcneyd\u2019i tevkif ettirmi\u015fse de daha sonra \u015eeyh C\u00fcneyd\u2019in kendisine 20.000 askeriyle m\u00fcttefik olma teklifi \u00fczerine onu sadece serbest b\u0131rakmakla kalmam\u0131\u015f, k\u0131z karde\u015fi Hatice Beg\u00fcm\u2019\u00fc de onunla evlendirmi\u015ftir. \u0130\u015fte bu evlilikten \u015eah \u0130smail\u2019in babas\u0131 \u015eeyh Haydar d\u00fcnyaya gelmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eeyh C\u00fcneyd\u2019in 1460\u2019 ta \u015eirvan\u015fah Halilullah\u2019la yapt\u0131\u011f\u0131 sava\u015fta \u00f6l\u00fcm\u00fc \u00fczerine m\u00fcridleri O\u011flu Haydar b\u00fcy\u00fcy\u00fcp day\u0131s\u0131 Hasan Han sayesinde Safevi \u015feyhli\u011fi postuna oturunca onun etraf\u0131nda topland\u0131 ve C\u00fcneyd\u2019 in vasiyetine uyarak ona biat ettiler. \u015eeyh Haydar babas\u0131 gibi Anadolu\u2019yu dola\u015fmad\u0131 ama T\u00fcrkiye\u2019den gelen kabiliyetli m\u00fcridleri Erdebil\u2019de yeti\u015ftirdikten sonra onlar\u0131 \u201cHalife\u2019 unvan\u0131 ile Anadolu\u2019ya g\u00f6ndererek orada tarikat\u0131n\u0131 yayd\u0131 ve m\u00fcrid say\u0131s\u0131n\u0131 \u00e7o\u011faltt\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Yeterince g\u00fc\u00e7 kazand\u0131\u011f\u0131na inanan \u015eeyh Haydar Anodolu\u2019dan gelen on bin m\u00fcridiyle \u00f6nce 1486\u2019da Demirkap\u0131 \u00f6tesindeki Kafkas kavimlerine sald\u0131rd\u0131 ve zengin bir ganimetle geri d\u00f6nd\u00fc. \u0130ki y\u0131l sonra da hem babas\u0131n\u0131n intikam\u0131n\u0131 almak ve hem de \u015eirvan\u2019\u0131 ele ge\u00e7irip orada bir devlet kurmak i\u00e7in do\u011frudan \u015eirvan h\u00fck\u00fcmdar\u0131n\u0131n \u00fczerine y\u00fcr\u00fcd\u00fc. Onunla ba\u015fa \u00e7\u0131kamayaca\u011f\u0131n\u0131 anlayan \u015eirvan h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Ak Koyunlu h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Yakup Bey\u2019den yard\u0131m istedi. 1488\u2019 de Yakup Bey\u2019 le yapt\u0131\u011f\u0131 sava\u015fta \u015eeyh Haydar \u00f6ld\u00fc.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu olaydan sonra da Safev\u00ee m\u00fcridleri da\u011f\u0131lmay\u0131p Haydar\u0131n b\u00fcy\u00fck o\u011flu Sultan Ali\u2019 nin etraf\u0131nda topland\u0131lar. Ak Koyunlularla yap\u0131lan ikinci sava\u015fta Sultan Ali de \u00f6ld\u00fc. B\u00fct\u00fcn aramalara ra\u011fmen k\u00fc\u00e7\u00fck karde\u015fi \u0130smail bulunamad\u0131. \u0130smail, m\u00fcridler taraf\u0131ndan ka\u00e7\u0131r\u0131larak g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc Gilan \u00fclkesinde alt\u0131 y\u0131l kald\u0131ktan sonra 1500\u2019de Erzincan\u2019a geldi ve T\u00fcrkiye\u2019nin her taraf\u0131na haber g\u00f6ndererek m\u00fcridlerini yan\u0131na \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131. Erzincan\u2019da ba\u015f\u0131na toplad\u0131\u011f\u0131 T\u00fcrkiyeli g\u00f6\u00e7ebe ve k\u00f6yl\u00fc m\u00fcridlerle \u0130ran\u2019a d\u00f6nd\u00fc ve Ak Koyunlular\u2019 \u0131 yenerek Safev\u00ee Devletini kurdu. B\u00f6ylece dedesi \u015eeyh C\u00fcneyd\u2019 le ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131, babas\u0131 \u015eeyh Haydar\u2019 \u0131n s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc ve her a\u015famas\u0131nda Anadolu T\u00fcrkmenleri ile \u00c7epnilerin \u00f6nemli rol oynad\u0131\u011f\u0131 bu hareket o s\u0131rada hen\u00fcz on be\u015f ya\u015f\u0131nda olan \u015eah \u0130smail taraf\u0131ndan ba\u015far\u0131yla tamamlanm\u0131\u015f oldu.<\/p>\n\n\n\n<p>Bundan sonra Anadolu\u2019dan \u0130ran\u2019a do\u011fru on yedinci y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131na kadar devam eden bir g\u00f6\u00e7 ba\u015flad\u0131. G\u00f6\u00e7 eden T\u00fcrkmenler aras\u0131nda say\u0131lar\u0131 \u00e7ok olmamakla birlikte \u00c7epniler de vard\u0131. 1576\u2019 da \u00c7epnileri \u0130ran\u2019da Muhammed Bey, Mahmud Hal\u00eefe ile D\u00f6nmez Sultan adl\u0131 beyler temsil etmekte, bu \u00fc\u00e7 dirlik de Kuzey Azarbeycan\u2019daki Karaba\u011f b\u00f6lgesinde bulunmaktayd\u0131. \u0130ran\u2019daki \u00e7epnilerle ilgili son bilgi \u015eah Abbas devrine (1590-1628) aittir. Bu d\u00f6nemde n\u00fcfuzlar\u0131n\u0131 giderek kaybettikleri ve hi\u00e7 istemedikleri Gil\u00e2n y\u00f6resine, \u00fcstelik ba\u015flar\u0131nda kendilerinden olmayan kul tak\u0131m\u0131ndan bir emirle g\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fckleri biliniyor. \u015eah Abbas\u2019tan sonra \u0130ran\u2019daki \u00c7epnilere ait ba\u015fka bilgiye rastlanm\u0131yor. Geybullaev\u2019in Azerbaycan\u2019\u0131n \u015eamaha b\u00f6lgesinde \u00c7epni kelimesiyle ba\u011flant\u0131l\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yledi\u011fi on yedi yer ad\u0131 muhtemelen bu \u00c7epnilere aittir.XVI. y\u00fczy\u0131l tahrir defterlerinden anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re ba\u015fta Halep olmak \u00fczere Anadolu\u2019nun bir\u00e7ok yerinde hen\u00fcz yerle\u015fik hayata ge\u00e7memi\u015f olan \u00c7epni topluluklar\u0131 bulunmaktayd\u0131. Bu d\u00f6nemde Anodolu\u2019da \u00c7epnilere ait k\u0131rk \u00fc\u00e7 kadar yer ad\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>1520 y\u0131llar\u0131nda Haleb T\u00fcrkmenleri aras\u0131nda \u00fc\u00e7 kola ayr\u0131lm\u0131\u015f bir \u00c7epni oyma\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Bunlardan 53 vergi evi olan birinci kol Anteb&#8217; in kuzey do\u011fusundaki Rum Kale y\u00f6resinde,Do\u00f1rul (=Tu\u011frul) Keth\u00fcda&#8217; n\u0131n idaresindeki ikinci kol Antakya&#8217; n\u0131n kuzeyindeki G\u00fcnd\u00fczl\u00fc kazas\u0131nda, n\u00fcfusu en az olan \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc kol ise do\u011fuda bir yerde (Boz Ulus aras\u0131nda) ya\u015famaktayd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>1570 tarihinde yani 50 y\u0131l sonra, di\u011fer T\u00fcrkmen oymaklar\u0131 gibi, \u00c7epniler&#8217; in de n\u00fcfuslar\u0131 \u00e7ok artm\u0131\u015f, 1520 y\u0131llar\u0131nda 53 vergi evi olan birinci kol bu tarihte 397 vergi n\u00fcfusuna y\u00fckselmi\u015ftir. \u201cBa\u015f\u0131n\u0131 K\u0131zd\u0131lu\u201d, yahut &#8221;Ba\u015f\u0131m K\u0131zd\u0131lu \u00c7epni&#8221; adiyle an\u0131lan ikinci ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00c7epni kollar\u0131n\u0131n ise 29 ve 16 vergi n\u00fcfuslar\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>XVII. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131na do\u011fru \u00c7epniler&#8217;in ana kolu yine Rum Kale y\u00f6resinde ya\u015f\u0131yor ve kasabalar (?), Korkmazlu, Sar\u0131lu, Karalar, K\u00f6seler ve \u015euayy\u0131blu obalar\u0131na ayr\u0131l\u0131yordu. Ba\u015f\u0131m K\u0131zd\u0131lu ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan di\u011fer iki oymak ise Bat\u0131 Anadolu&#8217;ya g\u00f6\u00e7 ederek Saru Han (Manisa) ve Ayd\u0131n sancaklar\u0131nda yurt tutmu\u015ftu.<\/p>\n\n\n\n<p>Diyarbekir b\u00f6lgesinde ya\u015fayan Boz Ulus k\u0131\u015f\u0131n Mardin&#8217;in epeyce g\u00fcneyindeki \u00e7\u00f6l b\u00f6lgesinde k\u0131\u015fl\u0131yor, yaz\u0131n da Erzincan-Erzurum aras\u0131nda yayl\u0131yordu. Boz Ulus, u\u011frad\u0131\u011f\u0131 bask\u0131lar y\u00fcz\u00fcnden 1613 y\u0131l\u0131nda Orta Anadolu&#8217;ya g\u00f6\u00e7 etti ve bir daha eski yurduna d\u00f6nmedi. \u0130\u015fte bu Boz Ulus&#8217;un Orta Anadolu&#8217;ya g\u00f6\u00e7 eden ana k\u00fcmesi aras\u0131nda Kantemir \u00c7epnisi denilen bir \u00c7epni oyma\u011f\u0131 da vard\u0131. 1691 y\u0131l\u0131nda bir\u00e7ok Boz Ulus oymaklar\u0131 gibi \u00c7epniler de Rakka b\u00f6lgesine yerle\u015ftirildiler. \u00c7epniler bu b\u00f6lgeden iki defa ka\u00e7t\u0131lar. 1728 tarihli bir vesikada Kantemir \u00c7epnisi&#8217; nin Rakka&#8217; daki isk\u00e2n yerlerine gitmemek i\u00e7in Bergama taraflar\u0131na g\u00f6\u00e7t\u00fc\u011f\u00fc bildirilmektedir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bal\u0131kesir b\u00f6lgesi ile Manisa ve Ayd\u0131n vilayetlerindeki \u00c7epniler bu b\u00f6lgeye on yedinci y\u00fczy\u0131ldan sonra gelmi\u015f Halep T\u00fcrkmenleri ile Boz Ulus\u2019a mensup \u00c7epnilerdir. Tahrir defterlerinden, Adana&#8217;n\u0131n Sar\u0131 \u00c7am y\u00f6resinde k\u00fc\u00e7\u00fck bir \u00c7epni oyma\u011f\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131; Dulkad\u0131r eli aras\u0131nda da 34 vergi n\u00fcfuslu k\u00fc\u00e7\u00fck bir \u00c7epni oyma\u011f\u0131 ile ayn\u0131 b\u00f6lgede \u00c7epni adl\u0131 bir de kalenin bulundu\u011funu \u00f6\u011freniyoruz.<\/p>\n\n\n\n<p>XVI. y\u00fczy\u0131lda Boz Ok (Yozgat) ta 42 vergi n\u00fcfuslu \u00c7epni adl\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck bir oymak ya\u015f\u0131yordu. Yine orada varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bu g\u00fcne kadar s\u00fcrd\u00fcren \u00c7epni adl\u0131 bir de k\u00f6y vard\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Yine XVI. y\u00fczy\u0131lda \u00c7orum&#8217;a ba\u011fl\u0131 Alp O\u011fuz k\u00f6y\u00fcnde \u00c7epni \u00d6z\u00fc adl\u0131 bir cemaat yani bir oymakla, Hamid sanca\u011f\u0131n\u0131n (Isparta vilayeti) G\u00f6l Hisar kazas\u0131nda da 70 vergi n\u00fcfuslu bir oymak g\u00f6r\u00fclmekte idi.<\/p>\n\n\n\n<p>Eski Il, Ko\u015f (Ko\u00e7) Hisar G\u00f6l\u00fc&#8217;ne d\u00f6k\u00fclen In Suyu&#8217;ndan ba\u015flay\u0131p G\u00fcney do\u011fu&#8217; ya do\u011fru Ere\u011fli&#8217;nin bat\u0131s\u0131ndaki Ak\u00e7a \u015fehir&#8217; e kadar uzanan topraklardan meydana gelmi\u015fti. Ko\u00e7 Hisar G\u00f6l\u00fc&#8217; n\u00fcn g\u00fcney ucuna \u00e7ok yak\u0131n olan Eski \u0130l k\u00f6y\u00fcn\u00fcn bu kazan\u0131n merkezi oldu\u011fu anla\u015f\u0131l\u0131yor. Eski \u0130l&#8217;de ya\u015fayan \u00c7epniler&#8217;in b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 Yavuz Selim devrinde (1512- 1520) yedi k\u00f6yde yerle\u015fmi\u015f olup ancak 27 evlik bir oba eski ya\u015fay\u0131\u015f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyordu. Bu oba asr\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru hen\u00fcz yerle\u015fik hayata ge\u00e7memi\u015fti. Turgut y\u00f6resindeki \u00c7epni oyma\u011f\u0131 I.Selim devrinde 44 vergi n\u00fcfuslu k\u00fc\u00e7\u00fck bir oymak idi.<\/p>\n\n\n\n<p>Adana&#8217;n\u0131n Saru \u00c7am nahiyesinden gelip Ankara\u2019ya ba\u011fl\u0131 \u015eerefli Ko\u00e7 Hisar kazas\u0131na yerle\u015fen ya\u015fayan Orun-Gu\u015f oyma\u011f\u0131n\u0131n aras\u0131nda da 133 n\u00fcfuslu bir \u00c7epni obas\u0131 vard\u0131. Sivas y\u00f6resinden Ankara y\u00f6resine kadar yay\u0131lan ve 27 oymaktan meydana gelen Ulu Y\u00f6r\u00fck veya Ulu Y\u00f6r\u00fck T\u00fcrkleri denilen b\u00fcy\u00fck toplulu\u011fun oymaklar\u0131 aras\u0131nda da bir ka\u00e7 O\u011fuz boyuna mensup te\u015fekk\u00fcller de vard\u0131. \u0130\u015fte bunlardan biri de \u00c7epniler&#8217; di. \u00c7epniler&#8217;in yurtlar\u0131n\u0131n Ak Da\u011f Madeni&#8217;nin kuzeyinde, Zile&#8217;nin g\u00fcneyinde, me\u015fhur \u00c7aml\u0131 Bel&#8217;in bat\u0131s\u0131nda bulundu\u011fu anla\u015f\u0131l\u0131yor. 1520 tarihinde \u00c7epniler&#8217;in 17 k\u0131\u015flaklar\u0131 vard\u0131. Onlar bu k\u0131\u015flaklar\u0131nda \u00e7ift\u00e7ilik yapmakta idiler. 1575 y\u0131l\u0131nda ise 32 k\u0131\u015flakta oturmakta, n\u00fcfuslar\u0131 da d\u00f6rt misli artm\u0131\u015f bulunmakta idi.XIX. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131n\u0131n ba\u015flar\u0131nda \u00c7epniler&#8217;in oymak gelene\u011fini koruduklar\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. O y\u0131llarda \u00c7epni oyma\u011f\u0131 ile Kara Hisar-\u0131 Behram\u015fah, Boz Ok sanca\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131 idari y\u00f6relerden birini te\u015fkil etmekte idi.<\/p>\n\n\n\n<p>1720 tarihli bir fermanla, Anadolu\u2019nun \u00e7e\u015fitli yerlerinden i\u00e7lerinde 50 hanelik bir \u00c7epni toplulu\u011funun da bulundu\u011fu T\u00fcrkmen boylar\u0131, b\u00f6lgeyi Arap e\u015fkiyas\u0131n\u0131n mazarrat\u0131ndan korumak ve ziraatle u\u011fra\u015fmak \u00fczere Harran Ovas\u0131na yerle\u015ftirilmi\u015flerdi. Daha \u00f6nce de belirtildi\u011fi gibi, Vilayetname&#8217; den anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re K\u0131r\u015fehir\u2019in Suluca Kara \u00dcy\u00fck ( Hac\u0131 Bekta\u015f ) sakinleri de \u00c7epniler&#8217; den idiler.Tahrir defterlerine g\u00f6re K\u0131r\u015fehir b\u00f6lgesinde \u00c7epni ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan bir de k\u00f6y vard\u0131.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"2500\" height=\"924\" src=\"https:\/\/turkelli.com\/wordpress\/wp-content\/uploads\/Sakir-Saglam-1sis-1-2500x924.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-1743\" srcset=\"https:\/\/turkelli.com\/wordpress\/wp-content\/uploads\/Sakir-Saglam-1sis-1-2500x924.jpg 2500w, https:\/\/turkelli.com\/wordpress\/wp-content\/uploads\/Sakir-Saglam-1sis-1-300x111.jpg 300w, https:\/\/turkelli.com\/wordpress\/wp-content\/uploads\/Sakir-Saglam-1sis-1-768x284.jpg 768w, https:\/\/turkelli.com\/wordpress\/wp-content\/uploads\/Sakir-Saglam-1sis-1-1536x568.jpg 1536w, https:\/\/turkelli.com\/wordpress\/wp-content\/uploads\/Sakir-Saglam-1sis-1-2048x757.jpg 2048w\" sizes=\"auto, (max-width: 2500px) 100vw, 2500px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>\u00c7epnilerin Do\u011fu Karadeniz B\u00f6lgesinin T\u00fcrkle\u015ftirilmesindeki Rolleri<\/p>\n\n\n\n<p>Sel\u00e7uklu Devleti\u2019 nin 1040 y\u0131l\u0131nda Horasan\u2019da kurulmas\u0131 ve daha sonra Sel\u00e7uklu H\u00fck\u00fcmdar\u0131 Alp Arslan\u2019 \u0131n 1071 y\u0131l\u0131nda Malazgirt sava\u015f\u0131n\u0131 kazanmas\u0131ndan sonra Anadolu kap\u0131lar\u0131 T\u00fcrklere a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f ve bat\u0131ya do\u011fru g\u00f6\u00e7 eden T\u00fcrkler Anadolu\u2019da yurt edinmeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. Yerle\u015ftikleri her yere T\u00fcrk\u00e7e ad veren bu T\u00fcrkmen boylar\u0131 en yo\u011fun olarak, Antalya-Denizli-Isparta B\u00f6lgesi (200.000 \u00e7ad\u0131r), K\u00fctahya-Eski\u015fehir B\u00f6lgesi (30.000 \u00e7ad\u0131r), Kastamonu B\u00f6lgesi (100.000 \u00e7ad\u0131r), \u0130\u00e7il B\u00f6lgesi, Malatya-Mara\u015f B\u00f6lgesi, Kuzey Suriye, Do\u011fu ve G\u00fcneydo\u011fu B\u00f6lgelerinde yurt tutmu\u015flard\u0131r. Bizim konumuz olan \u00c7epniler ise Sinop b\u00f6lgesine yerle\u015fmi\u015flerdir. Tarihi kay\u0131tlardan Karadeniz \u00c7epnilerinin bu b\u00f6lgeye ne zaman geldiklerini tam olarak \u00f6\u011frenememekle birlikte XIII. y\u00fczy\u0131lda bu b\u00f6lgeye hakim olduklar\u0131n\u0131 ve Trabzon Rum Devleti h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Giorgi\u2019yi ma\u011flup edebilecek kadar da g\u00fc\u00e7l\u00fc olduklar\u0131n\u0131 biliyoruz.<\/p>\n\n\n\n<p>Mo\u011follar\u0131n Anadolu\u2019yu istilas\u0131 ile ortaya \u00e7\u0131kan bunal\u0131mdan istifade etmek isteyen Giorgi, Karadeniz ticareti i\u00e7in \u00e7ok b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131yan bir limana sahip olan Sinop\u2019u almak istemi\u015f ve bir donanma ile 1277\u2019de Sinop\u2019a sald\u0131rm\u0131\u015fsa da, kendisini gemilerle denizde kar\u015f\u0131layan (T\u00fcrk\u00e2n-\u0131 \u00c7epni) \u00c7epni T\u00fcrkleri taraf\u0131ndan ma\u011flup edilerek geri p\u00fcsk\u00fcrt\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu olay\u0131 Ibn Bibi, El Evamir\u00fc\u2019l-Ala\u2019iye Fi\u2019l-Umuri\u2019I-Ala\u2019iye (Sel\u00e7uk N\u00e2me) adl\u0131 eserinde \u015f\u00f6yle anlatmaktad\u0131r: \u201cO s\u0131rada Sinop tutgavulu (muhaf\u0131z kuvvetleri komutan\u0131) Taybu\u011fa gelerek, \u201cCanik h\u00fck\u00fcmdar\u0131 (Caniti) asker ve cephane (zeredhane) dolu kad\u0131rgalarla Sinop\u2019a sald\u0131rmak i\u00e7in geldi. \u00c7epni T\u00fcrkleri ile o diyar\u0131 korumak i\u00e7in g\u00f6revlendirilmi\u015f olan komutanlar (server) onlara kar\u015f\u0131 koyarak, onlar\u0131 ate\u015f ve su aras\u0131nda s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131p canlar\u0131na ve evlerine darbe indirdiler. Her taraf\u0131 yerle bir ettiler. Onlar\u0131 kahrederek her \u015feyden mahrum, mahzun ve \u00fcmitsiz b\u0131rakt\u0131lar.\u201d dedi.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>D\u00fczenli bir orduya kar\u015f\u0131 kazand\u0131klar\u0131 bu zafer, \u00c7epnilerin o d\u00f6nemde hem kalabal\u0131k hem de te\u015fkilatl\u0131 bir topluluk olduklar\u0131n\u0131n bir g\u00f6stergesidir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu \u00e7epnilerin Sinop b\u00f6lgesine yerle\u015ftikleriyle ilgili her hangi bir delil yoktur ama, bu d\u00f6nemle ilgili belgelerden T\u00fcrklerin s\u00fcrekli olarak do\u011fuya do\u011fru ilerledikleri anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Bryer\u2019in verdi\u011fi bilgilere g\u00f6re, Trabzon Rum imparatoru II. Jean (Yuannis) zaman\u0131nda (1280-1297) T\u00fcrkler \u00dcnye (Halibia) y\u00f6resini fethetmi\u015flerdir. Bu T\u00fcrkler&#8217; in Sinop \u00c7epnileri olmalar\u0131 kuvvetle muhtemeldir.<\/p>\n\n\n\n<p>Trabzon Rum imparatorlu\u011funun saray tarih\u00e7isi Panaretos&#8217;a g\u00f6re imparator Giorgi (1260-1280) h\u00fck\u00fcmdarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n 14. y\u0131l\u0131nda yani 1280 y\u0131l\u0131nda Toresion da\u011f\u0131nda T\u00fcrkmenler&#8217; e tutsak d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Panaretos, II.Jean&#8217;\u0131n 1297 y\u0131l\u0131nda \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, onun zaman\u0131nda T\u00fcrklerin Halibia (\u00dcnye y\u00f6resi) y\u00f6resini ellerine ge\u00e7irdiklerini s\u00f6yledikten sonra Trabzon dolaylar\u0131na kadar uzanan b\u00fcy\u00fck bir istil\u00e2 hareketlerinde bulunduklar\u0131n\u0131 yazar. \u00d6yle ki \u00e7ok yerler gayr-i meskun bir duruma gelmi\u015ftir. Yukar\u0131da da s\u00f6ylendi\u011fi gibi, bu T\u00fcrkler veya onlar\u0131n \u00e7o\u011fu b\u00fcy\u00fck bir ihtimalle \u00c7epniler ve ba\u015flar\u0131ndakiler de Bayram Bey ailesidir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130mparator II.Aleksios (1297 -1330) 1301 Eyl\u00fcl&#8217; \u00fcnde Giresun&#8217; a gelip oradaki T\u00fcrk T\u00fcrk beylerinden K\u00fc\u00e7\u00fck A\u011fa(?)\u2019y\u0131 a\u011f\u0131r bir yenilgiye u\u011fratm\u0131\u015ft\u0131r. Yine Panaretos da Bayram Bey&#8217;in bir pazar\u0131 ele ge\u00e7irdi\u011fi bildiriliyor. Bu, Ordu vilayetini fetheden ve orada bir beylik kuran (Bayramlu beyli\u011fi) Bayram Bey&#8217; e dair ilk haberdir. Bu esnada bat\u0131 ucundaki T\u00fcrkmenler de geni\u015f \u00e7apta fetihlere giri\u015fmi\u015flerdi. Bayram Bey 1332 y\u0131l\u0131nda da \u00e7ok say\u0131da asker ile Hamsi K\u00f6y&#8217; e kadar gelmi\u015f ise de a\u011f\u0131r kay\u0131plar vererek geri d\u00f6nm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>1355 y\u0131l\u0131nda Haldia d\u00fck\u00fc Kabasisika harekete ge\u00e7ip \u015eiran&#8217;\u0131 zaptetti\u011fi gibi, Suriyana kalesi de bo\u015falt\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Trabzon imparatorlu\u011funun s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7ine al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. Bundan \u00e7ok memnunkalan imparator III.Aleksios elden \u00e7\u0131km\u0131\u015f olan \u015eiran&#8217; a gelmi\u015f, tahribatta bulunmu\u015f ve oray\u0131 ku\u015fatm\u0131\u015f tutsak alm\u0131\u015f ise de d\u00f6nerken az say\u0131da bir T\u00fcrk&#8217;\u00fcn takip etmesi \u00fczerine imparatorun kuvvetleri panik halinde ka\u00e7m\u0131\u015flar, bir\u00e7ok kimse \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f ve Haldia D\u00fck\u00fc de tutsak al\u0131nm\u0131\u015f, imparator ve bu hadiseleri yazan m\u00fcverrih Panaretos g\u00fc\u00e7l\u00fckle Trabzon&#8217; a gelebilmi\u015flerdir.\u0130mparatoru ma\u011flup ve ka\u00e7maya mecbur eden T\u00fcrkler \u015f\u00fcphesiz \u00c7epnilerdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Ertesi y\u0131l (1356) imparator ve m\u00fcverrih Panaretos bat\u0131ya giderek noeli Giresun&#8217;da ge\u00e7irmi\u015fler ve Yasun Burnu&#8217;nda &#8221;Epifani&#8221; kutlanm\u0131\u015f ve orada 18 T\u00fcrk \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fckten sonra geriye d\u00f6n\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc. Ertesi y\u0131l (1357) Bayram Be\u011f&#8217;in o\u011flu Hac\u0131 Emir Be\u011f kalabal\u0131k bir asker ile Ma\u00e7ka y\u00f6resine kadar gelerek oray\u0131 ya\u011fma ve talan ettikten sonra geri d\u00f6nm\u00fc\u015ft\u00fcr.Bu ilerleme s\u0131ras\u0131nda \u00c7epnilerin Ordu b\u00f6lgesine yerle\u015ftikleri ve Bayram Bey\u2019in idaresinde bir beylik kurduklar\u0131 san\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130mparator III. Aleksios, 1380\u2019de Tirebolu y\u00f6resine gelerek (Mart), Har\u015fit \u00e7ay\u0131n\u0131n sa\u011f k\u0131y\u0131\u0131s\u0131na \u00e7ok yak\u0131n yerde ve denize 5 km mesafede bulunan Bedroma kalesinden 600 kadar yayay\u0131 uzak yerlere g\u00f6nderdikten sonra, yayan\u0131n kalabal\u0131k k\u0131sm\u0131 ve atl\u0131 askerle Har\u015fit&#8217; in yukar\u0131 k\u0131sm\u0131na y\u00fcr\u00fcy\u00fcp \u00c7epniler&#8217; in k\u0131\u015fla\u011f\u0131na kadar gitmi\u015f ve onlar\u0131n \u00e7ad\u0131rlar\u0131n\u0131 y\u0131km\u0131\u015f, yakm\u0131\u015f \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015f ve \u00c7epniler&#8217; in elindeki tutsaklar\u0131 kurtard\u0131ktan sonra geri d\u00f6n\u00fcp, Vakf\u0131kebir&#8217; deki B\u00fcy\u00fck Liman&#8217; da birka\u00e7 g\u00fcn kalm\u0131\u015ft\u0131r. Daha \u00f6nce g\u00f6nderilen 600 kadar yaya askere gelince onlar, Kotzanta (K\u00fcrt\u00fcn y\u00f6resi, Suma Kalesi) y\u00f6resine bir ak\u0131n d\u00fczenleyip yak\u0131p y\u0131km\u0131\u015flar ve adam \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015fler d\u00f6n\u00fc\u015fte kendilerini kovalayan T\u00fcrklerle de k\u0131y\u0131ya var\u0131ncaya kadar d\u00f6v\u00fc\u015fm\u00fc\u015fler ve bu y\u00fczden T\u00fcrkler&#8217; den bir\u00e7oklar\u0131 \u00f6lm\u00fc\u015flerdir. Onlardan 42 ki\u015fi \u00f6lm\u00fc\u015f T\u00fcrklerden ise erkek, kad\u0131n ve \u00e7ocuk olmak \u00fczere 100&#8242; den fazla insan hayat\u0131n\u0131 kaybetmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n<p>G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere imparator \u00c7epniler&#8217;e kar\u015f\u0131 bir \u00f6\u00e7 alma seferi d\u00fczenlemi\u015f ve onlar\u0131n elindeki baz\u0131 tutsaklar\u0131 kurtarm\u0131\u015ft\u0131r. Anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi \u00c7epniler muhtemelen XIV. y\u00fczy\u0131lda kuzeye do\u011fru ilerleyerek K\u00fcrt\u00fcn y\u00f6resine ve ona kom\u015fu yerlere gelip oralar\u0131 k\u0131\u015flak yapm\u0131\u015flar, yaz\u0131n da kuzeydeki ye\u015fil da\u011flara \u00e7\u0131km\u0131\u015flard\u0131r. Onlar ertesi y\u00fczy\u0131lda kuzey ve kuzey bat\u0131ya do\u011fru ilerlemelerini s\u00fcrd\u00fcreceklerdir. Ordu b\u00f6lgesini fethederek Bayraml\u0131 Beyli\u011fi\u2019 ni kuran Bayram Beyin torunu ve Hac\u0131 Emir Bey\u2019in o\u011flu S\u00fcleyman Bey de 1397\u2019 lerde Giresun\u2019u fethetmi\u015ftir. XV. Y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda kuvvetli olan bu beyli\u011fin ne zaman ve nas\u0131l ortadan kalkt\u0131\u011f\u0131 bilinmemektedir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7epniler XIV .y\u00fczy\u0131ldan itibaren bu y\u00f6reye gelip oray\u0131 yurt edinmi\u015flerdir. Bu yurtlar\u0131 kuzey Karadeniz\u2019e kadar ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7epniler, K\u00fcrt\u00fcn\u2019den hareket ederek Har\u015fit vadisi yolu ile Karadeniz\u2019e eri\u015fmi\u015fler ve bu vadinin iki yan\u0131ndaki topraklar\u0131 yurt edinmi\u015flerdir. Do\u011fu Karadeniz b\u00f6lgesine yaylalardan, ge\u00e7itlerden ve Har\u015fit vadisinden inen T\u00fcrkmenlerin oldu\u011funu belirten Osman Turan da \u201c \u015eark\u00ee Karadeniz b\u00f6lgesine yaylalardan, ge\u00e7itlerden ve Har\u015fit vadisinden inen T\u00fcrkmenler mevcut olmakla beraber bu havali daha ziyade Samsun\u2019dan itibaren sahili takip eden O\u011fuz \u00c7epni boyu taraf\u0131ndan T\u00fcrkle\u015ftirilmi\u015f; Canik b\u00f6lgesine ad\u0131n\u0131 veren H\u0131ristiyan \u00c7an kavmi tedricen kaybolmu\u015ftur. T\u00fcrkmenler 1302\u2019 de Giresun\u2019 a kadar ilerlemi\u015f ve bir tak\u0131m k\u00fc\u00e7\u00fck beylikler kurmu\u015flard\u0131r.\u201d demek suretiyle yukar\u0131daki g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc payla\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>XIV. y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda Yukar\u0131 Kelkit vadisinde de kalabal\u0131k bir \u00c7epni k\u00fcmesinin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ve bu \u00c7epnilerin, 1348 y\u0131l\u0131nda Erzincan hakimi Ahi Ayna Bey, Bayburt valisi Mehmed, Akkoyunlu Tur Ali Bey, Do\u011fu Suriye T\u00fcrkmen reislerinden Bozdo\u011fan Bey\u2019in Trabzon\u2019a d\u00fczenledikleri sefere kat\u0131ld\u0131klar\u0131 ve \u015fehri \u00fc\u00e7 g\u00fcn ku\u015fatt\u0131ktan sonra alamayarak geri d\u00f6nd\u00fckleri g\u00f6r\u00fclm1404 y\u0131l\u0131nda Trabzon\u2019dan Erzincan\u2019a giden Ispanyol El\u00e7isi Ruy Gonzales de Clavijo (Klaviyo) Zegan (Z\u0131gana) kalesi ile buradan Erzincan T\u00fcrk Beyli\u011fi aras\u0131ndaki yerlerin \u201cKabasitan\u201dl\u0131 derebeyler elinde oldu\u011funu; \u201c\u00c7abanl\u0131\u201d (\u00c7epni) T\u00fcrkleri \u2019nin bunlarla sava\u015f\u0131p y\u0131ld\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirmektedir.<\/p>\n\n\n\n<p>Yine Klaviyo\u2019nun \u201c Bu da\u011flar\u0131n ve kalelerin h\u00e2kimi olan Kabasika , bize, nas\u0131l ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatma\u011fa ba\u015flad\u0131. Kendisi bu \u00e7\u0131plak yerlerde \u00f6m\u00fcr s\u00fcrermi\u015f. Bu havali \u015fimdilik (Tem\u00fcr\u2019\u00fcn korkusundan) s\u00fck\u00fbn i\u00e7inde ya\u015famakta ise de, daima (Bayburt-Ovas\u0131 bat\u0131s\u0131nda Sin\u00fcr k\u00f6y\u00fcnde ocaklar\u0131 bulunan Bay\u0131ndurlu\/ Akkoyunlu ve Kelkit ba\u015flar\u0131 ile K\u00fcrt\u00fcn b\u00f6lgesi kuzeyinde ve Alucra\u2019daki \u00c7epnil\u00fc) T\u00fcrklerin taarruzuna u\u011frarm\u0131\u015f.\u201d \u201c Ertesi (2 May\u0131s) g\u00fcn \u00f6\u011fleden sonra yine Kabasika\u2019ya ait bir kaleye vard\u0131k. Buradakiler de gelip bizden para ald\u0131lar(Zegana\u2019dan beri d\u00f6rt yerde). Yolumuza devam ettik. \u00d6\u011fleden sonra bir vadiye vard\u0131k. Orada \u00c7abanl\u0131 ( \u00c7epnil\u00fc ) T\u00fcrklerine ait bir kale (G\u00fcm\u00fc\u015fhane ile Kelkit il\u00e7e merkezi aras\u0131nda ve tam orta yerde &lt;&lt;Ulu Kal\u2019a&gt;&gt; ) bulundu\u011funu anlad\u0131k. Kabasika ve bu T\u00fcrkler aras\u0131nda harp vaziyeti devam etti\u011finden, Kabasika\u2019n\u0131n adamlar\u0131 bize bir m\u00fcddet duraklamay\u0131 ihtar ederek ke\u015ffe \u00e7\u0131kt\u0131lar\u201d \u015feklindeki a\u00e7\u0131klamalar\u0131ndan da anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi 1405 tarihinde \u00c7epni n\u00fcfuz b\u00f6lgesi G\u00fcm\u00fc\u015fhane\u2019ye kadar uzanmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>XIV. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131na do\u011fru ise \u00c7epnilerin kuzeye do\u011fru ilerleyerek Har\u015fit \u00e7ay\u0131 \u00e7evresinde yurt tuttuklar\u0131 k\u0131\u015flaklar\u0131n\u0131 yukar\u0131 Har\u015fit\u2019te kurmu\u015f olduklar\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor .<br>XV. y\u00fczy\u0131ldaki Bizans m\u00fcverrihlerinden Halkokondil Trabzon\u2019un do\u011fusundan Amasra\u2019ya kadar b\u00fct\u00fcn Karadeniz k\u0131y\u0131lar\u0131nda \u00c7epnilerin oturdu\u011funu bildiriyor.<\/p>\n\n\n\n<p>Fatih Sultan Mehmet taraf\u0131ndan 1461\u2019de Trabzon al\u0131nd\u0131ktan sonra G\u00f6rele, Tirebolu, Bedreme ve Giresun kaleleri de fethedilerek Canik yolu ile Tokat\u2019a ula\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Daha sonraki y\u0131llarda da do\u011fuda G\u00fcrcistan s\u0131n\u0131r\u0131ndaki kalelerle G\u00fcm\u00fc\u015fhane-Trabzon aras\u0131ndaki Torul y\u00f6resi al\u0131nm\u0131\u015f ve Trabzon\u2019un fethi tamamlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Osmanl\u0131lar\u0131n Trabzon\u2019u fetihleriyle b\u00f6lgedeki T\u00fcrkle\u015ftirme hareketinin h\u0131z kazand\u0131\u011f\u0131 muhakkakt\u0131r. Ayr\u0131ca, Osmanl\u0131lardan \u00e7ok \u00f6nce K\u00fcrt\u00fcn-Dereli-Giresun- Tirebolu-Eynesil aras\u0131ndaki k\u0131rsal kesime hakim olan \u00c7epni beylerinin fetihte Osmanlara yard\u0131m ettikleri, elde edilen ba\u015far\u0131larda rol oynad\u0131klar\u0131, fetihten sonra Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin bunlar\u0131n hemen hepsine zeamet ve t\u0131mar gibi dirlikler vererek onlar\u0131 hizmetine almas\u0131ndan anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca \u00c7epni halk\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 m\u00fcsellem olarak hizmete al\u0131nm\u0131\u015f, cami ve zaviyelerde g\u00f6revlendirilerek vergiden muaf olmu\u015flard\u0131r. Halk\u0131n geri kalan\u0131n\u0131n ekseriyeti de muafi\u00f1 (vergiden affolunmu\u015flar) say\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>XV. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yans\u0131nda tamamen yerle\u015fik hayata ge\u00e7en \u00c7epniler k\u00f6ylerde oturmaktad\u0131rlar. Bu b\u00f6lgedeki k\u00f6yler aras\u0131nda hi\u00e7bir H\u0131ristiyan k\u00f6y\u00fc yoktur. H\u0131ristiyanlar k\u0131y\u0131lardaki Giresun, Tirebolu ve G\u00f6rele kalelerinde ya\u015famaktad\u0131rlar. Bu y\u00fczy\u0131lda k\u00f6ylerde oturan \u00c7epnilerin dar\u0131 ektikleri, bal istihsal ettikleri, meyve yeti\u015ftirdikleri; k\u00f6ylerin \u00e7o\u011funda do\u011fan, \u015fahin, atmaca yuvalar\u0131n\u0131n bulundu\u011fu, palazlanan yavrular\u0131n sat\u0131lmas\u0131 suretiyle gelir elde edildi\u011fi ve bu gelirlerden devlete vergi \u00f6dendi\u011fi; ilk zamanlarda k\u00f6ylerde fazla koyun bulunmad\u0131\u011f\u0131, ancak sonralar\u0131 bir\u00e7ok k\u00f6y\u00fcn koyun vergisi de \u00f6dedi\u011fi otuz y\u0131l kadar sonra bu\u011fday ekilme\u011fe ba\u015fland\u0131\u011f\u0131 verilen bilgiler aras\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>XV1. y\u00fczy\u0131lda baz\u0131 kaynaklarda \u00c7epniler hakk\u0131nda verilen malumat hi\u00e7 de i\u00e7 a\u00e7\u0131c\u0131 de\u011fildir. Trabzonlu co\u011frafyac\u0131 Mehmet \u00c2\u015f\u0131k\u00ee \u201cMen\u00e2zir\u00fc\u2019l Av\u00e2lim\u201d adl\u0131 eserinde Lazlar ve \u00c7epniler hakk\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015flerini \u015f\u00f6yle belirtiyor:<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cTrabzon\u2019un canib-i cen\u00fbb-i \u015farkisi cibal-i Laz\u2019d\u0131r. Cins-i Laz\u2019\u0131n M\u00fcslim ve K\u00e2firi, da\u011f canavarmdan bed-terdir. Hayif Trabzon gibi belde-i haseneye ki, kavm-i Laz\u2019a makard\u0131r. Ve bir garib dahi budur ki, Trabzon\u2019un canib-i \u015farki ve cen\u00fbbisi cibal-i Laz oldu\u011fu gibi, c\u00e2nib-i garbi-i cen\u00fbbisi cibal-i \u00c7epni\u2019dir ki Etrak\u2019dan kaba yarat\u0131l\u0131\u015fl\u0131 ve k\u00f6t\u00fc ahlakl\u0131 (Alevi), ve l\u00fbgatleri t\u00fcrki l\u00fbgatinin agrebidir. Ve suret-i ehl-i isl\u00e2mda bir alay R\u00e2f\u0131zi-i bidindir.Cehele-i av\u00e2m\u0131, \u015e\u00e2h-i Revaf\u0131z\u0131 (Safili K\u0131z\u0131lba\u015f \u015e\u00e2hlar\u0131n\u0131), ha\u015fa, Ul\u00fbhiyyetden d\u00fbn mertebe \u00fczere itikaad etmez. Ve belde-i T\u0131rabuzon, bu ikitaraf-\u0131 mezbele aras\u0131nda cevher-i k\u0131ymet-var bir belde-i metini-i \u00fcst\u00fcvard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>F.K\u0131rz\u0131o\u011flu ayn\u0131 eserinde \u201cKoyu Alevi-K\u0131z\u0131lba\u015f olan Trabzon \u00c7epnileri\u2019ne Ardanu\u00e7 ile H\u0131n\u0131s gibi Osmanl\u0131-Iran serhaddine yak\u0131n kalelerde bile askerlik vazifesi verilmemesine dikkat edildi\u011fini, \u0130stanbul\u2019dan gelen arzlardan \u00f6\u011freniyoruz\u201d der.<\/p>\n\n\n\n<p>Mahmut Golo\u011flu ise Trabzon Tarihi adl\u0131 eserinde Laz-\u00c7epni \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n as\u0131l sebebinin ayanlar oldu\u011funu, on sekizinci y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda \u015fehir, kasaba ve k\u00f6ylerde halka bask\u0131 yaparak devlet otoritesini k\u0131ran ve derebeyi durumuna gelen, birbirlerini \u00e7ekemeyip aralar\u0131ndaki yar\u0131\u015fmay\u0131 silahl\u0131 \u00e7at\u0131\u015fma derecesine \u00e7eviren \u00e2yanlardan baz\u0131lar\u0131n\u0131n Trabzon b\u00f6lgesinde bulundu\u011funu ve Trabzon\u2019un do\u011fusundaki bu t\u00fcr \u00e2yanlar\u0131n Lazlara, bat\u0131s\u0131ndakilerin de \u00c7epnilere dayand\u0131klar\u0131n\u0131, her ikisi de ayn\u0131 boyun \u00e7ocuklar\u0131 olan bu iki z\u00fcmreyi birbirine kar\u015f\u0131 kulland\u0131klar\u0131n\u0131 belirtiyor ve bunun sona erdirili\u015fini \u015f\u00f6yle anlat\u0131yor:<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cLazlarla \u00c7epniler aras\u0131ndaki ge\u00e7imsizlik olduk\u00e7a eski idi. Gerek \u00c7epni, gerekse Laz a\u011falar\u0131 b\u00f6lgelerinde ba\u011f\u0131ms\u0131z gibi ya\u015farlard\u0131. Onlardan yana olanlar da a\u011falar\u0131ndan ba\u015fka devlet adam\u0131 ve a\u011fa konaklar\u0131ndan ba\u015fka h\u00fck\u00fcmet dairesi tan\u0131mazlard\u0131. Derebeylerinin \u00f6zel askeri birlikleri bile vard\u0131. Mesel\u00e2 Tirebolu\u2019daki bir derebeyi, sil\u00e2hl\u0131 adamlar\u0131n\u0131 Trabzon H\u00fck\u00fcmetinin g\u00f6z\u00fc \u00f6n\u00fcnde \u015fehirden ge\u00e7irip Rize\u2019de Tuzcuzade ya da Lazistan\u2019da Pansazade ailelerine kar\u015f\u0131 sava\u015fa g\u00f6t\u00fcr\u00fcrd\u00fc. Ve a\u011falar\u0131n h\u00fck\u00fcmet g\u00f6z\u00fcndeki de\u011ferleri, bu \u00e7at\u0131\u015fmalardaki ba\u015far\u0131 derecelerine g\u00f6re idi. G\u00fcc\u00fcn\u00fc ispatlayan a\u011fay\u0131 h\u00fck\u00fcmet de kendine kazanmak ister ve ona mesel\u00e2 (kap\u0131c\u0131ba\u015f\u0131l\u0131k) gibi r\u00fctbe ve g\u00f6revler verirdi.<br>\u0130\u015fte Trabzon bu durumda iken, yakla\u015f\u0131k olarak 1738\u2019de ( \u00c7eteci Abdullah Pa\u015fa ) Trabzon Valili\u011fine getirildi. Trabzon\u2019a gelir gelmez Laz-\u00c7epni M\u00fccadelesine el koydu ve k\u0131sa s\u00fcrede taraflar aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fmay\u0131 bast\u0131rd\u0131.<br>Tirebolu\u2019lu (H\u00fcseyin Avni) Alparslan Trabzon Eli Laz m\u0131? T\u00fcrk m\u00fc? Adl\u0131 eserinin \u201cTrabzon Tigresindeki T\u00fcrkler Nice T\u00fcredi\u201d adl\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde \u015eakir \u015eevket\u2019 in Trabzon Tarihi\u2019nden \u015fu bilgileri aktar\u0131yor:<\/p>\n\n\n\n<p>\u201c\u0130kinci Mehmed Han Trabzon tigresini \u00fclkesine katt\u0131ktan sonra ovadan y\u00fczbin \u00c7epni T\u00fcrk\u00fc geldi, T\u0131rabuzon tigresine yerle\u015fti. Bu \u00c7epniler, ilk \u00f6nce T\u00fcrkeli\u2019nden (T\u00fcrkistan\u2019dan) Iran topra\u011f\u0131na g\u00f6\u00e7m\u00fc\u015f! K\u0131z\u0131lba\u015fl\u0131\u011f\u0131 \u00f6\u011frenmi\u015f! Bunlar, \u0130ran\u2019da tekdurmam\u0131\u015f! Us1u oturmam\u0131\u015f!? Bundan \u00f6t\u00fcr\u00fc Hanlar\u0131, bunlar\u0131 elinde istememi\u015f! Bunlar da, Anadolu\u2019ya ge\u00e7mi\u015f!?<\/p>\n\n\n\n<p>Anadolu\u2019ya ge\u00e7en \u00c7epnilerden y\u00fczbin ki\u015fi daha \u00e7o\u011fu Giresun, Tirebolu, G\u00f6rele, B\u00fcy\u00fckliman\u2019da bulunmak \u00fczere, T\u0131rabuzon tigresine yerle\u015fmi\u015f!? Birtak\u0131m\u0131 da bat\u0131ya do\u011fru y\u00fcr\u00fcmii\u015f! Bal\u0131kesir, \u0130zmir yanlar\u0131na yay\u0131lm\u0131\u015f! \u0130zmit\u2019tekiler yerli T\u00fcrklere kar\u0131\u015fm\u0131\u015f, \u00c7epnilikten \u00e7\u0131km\u0131\u015f! Ancak Bal\u0131kesir, \u0130zmir tigresindeki \u00c7epniler, \u00c7epniliklerini korumu\u015f!?<\/p>\n\n\n\n<p>T\u0131rabuzon tigresinde, pek \u00e7ok hoca yeti\u015fmi\u015f derebe\u011fleri S\u00fcnn\u00ee olmu\u015f da, bunlar\u0131 gitgide s\u00fcnn\u00ee yapm\u0131\u015f, K\u0131z\u0131lba\u015fl\u0131k kalmam\u0131\u015f! b\u00f6yle. Ancak Giresun\u2019un, Tirebolu\u2019nun, G\u00f6rele\u2019nin y\u00fcksek k\u00f6ylerinde, K\u00fcrt\u00fcn\u2019de bug\u00fcn bile K\u0131z\u0131lba\u015fl\u0131k g\u00f6ze \u00e7arparm\u0131\u015f!?<\/p>\n\n\n\n<p>K\u00fcrt\u00fcn \u2018iin \u015eeyhli k\u00f6yl\u00fclerine ne t\u00fcrl\u00fc and versen, korkmaz ! Ancak: \u201cAh\u0131l Baba, Pah\u0131l Baba, G\u00fcvende \u015eeyhi, Vazalak \u015eeyh, Tur Eri, Horuz Evliyas\u0131 oca\u011f\u0131na g\u00fcm g\u00fcm dabanca s\u0131ksun mu!\u201d der isen korkar, i\u015fin do\u011frusunu s\u00f6yler imi\u015f!!! \u0130\u015fte K\u0131z\u0131lba\u015fl\u0131 izleri!\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Faruk S\u00fcmer\u2019in konuya bak\u0131\u015f\u0131 bunlardan farkl\u0131d\u0131r. O da, \u00c7epniler ve di\u011fer T\u00fcrk boylar\u0131 aras\u0131nda Alevi olanlar\u0131n olabilece\u011fini kabul eder. Hatta Kanuni\u2019nin Nahcivan seferinden ak\u00e7elik ve daha fazla gelir getiren dirliklerin kap\u0131-kullar\u0131na verilmesinin kanun haline geldi\u011fini, bunun T\u00fcrk sipahilerinin terakki imk\u00e2n\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131, ancak kap\u0131-kullar\u0131 ve o\u011fullar\u0131 taraf\u0131ndan doldurulamayan dirliklerin verilmesinde Anadolu \u00c7epnileri\u2019nin di\u011fer b\u00fct\u00fcn kavmi unsurlara tercih edildi\u011fini ve \u00f6zellikle Laz, Tat, Sartl\u0131 gibi unsurlar\u0131n askeri hizmetlere kabul edilmediklerini, ayr\u0131ca K\u0131z\u0131lba\u015f olduklar\u0131 i\u00e7in \u00c7epnilerin askere al\u0131nmalar\u0131n\u0131n yasakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve evvelce al\u0131nm\u0131\u015f olanlar\u0131n da \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131n\u0131n emredildi\u011fini kaydeder. Ama, bu \u00c7epnilerin Trabzon \u00c7epnileri olamayaca\u011f\u0131 kanaatindedir:<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cBir ilim adam\u0131 o\/arak vazifemiz ger\u00e7e\u011fi bulmakt\u0131r. De\u011fil ise bizim i\u00e7in S\u00fcnn\u00ee ve Alevi vatanda\u015flar\u0131m\u0131z aras\u0131nda asla bir fark yoktur. T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc alm\u0131\u015f her vatanda\u015f\u0131m\u0131z ilmen yani ger\u00e7ek olarak T\u00fcrk\u2019 tiir. Bu insan\u0131n hangi millete mensup, oldu\u011funu o insan\u0131n alm\u0131\u015f oldu\u011fu k\u00fclt\u00fcr\u00fc belirler, kan\u0131n hi\u00e7 bir rol\u00fc yoktur. Yani bir insana, \u201cben T\u00fcrk\u00fcm, ben Arab\u0131m, ben Frans\u0131z\u0131m ,, s\u00f6z\u00fcn\u00fc kan\u0131 de\u011fil k\u00fclt\u00fcr\u00fc s\u00f6yletir. Bu s\u00f6ylediklerimiz ilmin s\u00f6z\u00fcd\u00fcr. \u0130lmin s\u00f6z\u00fc ise ger\u00e7e\u011fin ifadesidir. Arap \u00fclkelerinde pek \u00e7ok insan dedelerinin T\u00fcrk as\u0131ll\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylerler. \u201cSen nesin?\u201d diye sorunca \u201cben M\u0131s\u0131rl\u0131y\u0131m, Cezayirliyim, Arab\u0131m ,, der. Hakl\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc, o Arab k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde yeti\u015fmi\u015ftir ve T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcne yabanc\u0131d\u0131r. Dedesinin T\u00fcrk as\u0131ll\u0131 olmas\u0131 ona T\u00fcrk\u00fcm dedirtmiyor. Fakat i\u00e7inde b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fc Arab k\u00fclt\u00fcr\u00fc ona \u201cben Arab\u0131m\u201d dedirtiyor. Bir de \u015fu hususu belirtmeliyim. T\u00fcrkiye T\u00fcrkleri Orta Asya\u2019da ya\u015farken de mongol y\u00fczl\u00fc de\u011fil d\u00fcz y\u00fczl\u00fc idiler. Bu hususu pek a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde g\u00f6steren vesikay\u0131 O\u011fuzlar\u2019 da yay\u0131nlam\u0131\u015ft\u0131m. (s. 48, ha\u015fiye 194). T\u00fcrkiye T\u00fcrklerinin ger\u00e7ek tipini Toros da\u011flar\u0131nda yaylaya \u00e7\u0131kan Y\u00f6r\u00fckler temsil eder. Mukayese yapmak isteyen onlar ile yapmal\u0131d\u0131r. Sonra, Orta Asya\u2019daki\/erin saf oldu\u011fu da nas\u0131l s\u00f6ylenebilir. ,,<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cXVI. ve daha sonraki y\u00fczy\u0131llarda dahi gerek \u00c7epniler aras\u0131nda, gerek kom\u015fular\u0131 olan di\u011fer T\u00fcrkler aras\u0131nda Alev\u00ee inanc\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yanlar bulunabilir. Fakat \u00d6mer, Osman Bekir isim\/eri, onlardan pek \u00e7o\u011funun S\u00fcnn\u00ee oldu\u011funa asla \u015f\u00fcphe b\u0131rakm\u0131yor. Di\u011fer taraftan az yukar\u0131da belirtildi\u011fi \u00fczere 5-10 haneli \u00c7epni k\u00f6ylerinde camiler bulunuyor ve camilerin imam, hatip, m\u00fcezzin muhass\u0131l gibi vazifelileri g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor, fakihlere ve m\u00fcderrislere de s\u0131k s\u0131k rastgeliniyor. K\u0131saca onlar asla karacahil bir topluluk de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc din adamlar\u0131ndan m\u00fcte\u015fekkil ayd\u0131nlar\u0131 var. XV. y\u00fczyl\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131 ile XVI. Y\u00fczyl\u0131n birinci yar\u0131s\u0131nda \u00c2\u015f\u0131k\u2019\u0131n dedi\u011fi gibi \u201cbidin\u201d dinsiz insanlar de\u011fil bilakis dindar bir topluluktur. Bir taraftan Safev\u00ee propagandalar\u0131, di\u011fer taraftan Osmanl\u0131\u2019n\u0131n Anadolu\u2019nun her taraf\u0131nda yapt\u0131klar\u0131 gibi, t\u0131marlar\u0131n\u0131 ellerinden al\u0131p kendi kullar\u0131na ve kul o\u011fullar\u0131na (= yani dev\u015firme z\u00fcmresine mensup olanlara) vermeleri y\u00fcz\u00fcnden aralar\u0131nda Alevilik belki az daha yay\u0131lm\u0131\u015f olabilir.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7epnilerin Alevi say\u0131lmas\u0131n\u0131n ba\u015fka nedenleri de vard\u0131r. Onlar\u0131n Safev\u00ee \u015eeyhi C\u00fcneyd ve onun torunu ve Safev\u00ee Devletinin kurucusu olan \u015eah \u0130smail\u2019e olan yak\u0131nl\u0131klar\u0131 bilinmektedir. XIV. y\u00fczy\u0131lda Azerbaycan\u2019\u0131n Erdebil \u015fehrinde Safiyeddin Ishak adl\u0131 bir \u015feyh taraf\u0131ndan, S\u00fcnn\u00ee-\u015eafii ilkelerine g\u00f6re kurulan Safev\u00ee tarikat\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131na ge\u00e7emeyince Anadolu\u2019ya gelen ve burada ba\u015fta Halep T\u00fcrkmenleri, Dulkad\u0131rl\u0131 ve \u00dc\u00e7oklu Oymaklar\u0131n\u0131n hemen hemen tamam\u0131 olmak \u00fczere di\u011fer T\u00fcrkmenlerin de bir\u00e7o\u011funun kendisine m\u00fcrid yapan \u015eeyh C\u00fcneyd\u2019in bu m\u00fcritleri aras\u0131nda \u00c7epniler oldu\u011fu gibi, Anadolu\u2019dan toplad\u0131\u011f\u0131 T\u00fcrkiyeli g\u00f6\u00e7ebe ve k\u00f6yl\u00fc m\u00fcridleri ile \u0130ran\u2019a giden ve Akkoyunlular\u0131 yenerek 1501 y\u0131l\u0131nda Safev\u00ee Devletini kuran torunu \u015eah \u0130smail\u2019in de yan\u0131nda \u00c7epniler vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eah \u0130smail\u2019in Safev\u0131 Devletini kurmas\u0131ndan sonra Anadolu\u2019dan \u0130ran\u2019a g\u00f6\u00e7 eden T\u00fcrkler aras\u0131nda da \u00c7epniler vard\u0131r ve bunlar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 veya tamam\u0131 Do\u011fu Karadeniz \u00c7epnileridir. \u00c7epnilerin \u0130ran\u2019dan \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131ktan ve Do\u011fu Karadeniz b\u00f6lgesine geldikten sonra burada Tirebolu, G\u00f6rele ve Vakf\u0131kebir y\u00f6relerine yerle\u015ftikleri, say\u0131lar\u0131n\u0131n da 100.000 civar\u0131nda oldu\u011fu rivayet edilmektedir.<\/p>\n\n\n\n<p>Osman Turan da bu b\u00f6lge \u00c7epnilerinin \u00f6nceleri Alevi olduklar\u0131n\u0131 sonra S\u00fcnnile\u015ftiklerini belirtiyor: \u201cMehmet \u00c2\u015f\u0131k\u00ee (XXI. As\u0131r) memleketi hakk\u0131nda g\u00fczel bilgiler verirken bat\u0131 ve g\u00fcney taraflar\u0131n\u0131n \u00c7epni T\u00fcrkleri ile mesk\u00fbn oldu\u011funu ve bu sebeple bu havalideki da\u011flara \u201c\u00c7epni Da\u011flar\u0131\u201d denildi\u011fini hen\u00fcz bas\u0131lmam\u0131\u015f olan \u201cMen\u00e2z\u0131r\u2019\u00fcl \u00c2v\u00e2lim\u201d adl\u0131 eserinde yazar. Trabzon\u2019un g\u00fczelliklerini ve meziyetlerini tasvir eder ve \u00f6verken bat\u0131da Rafizi (Alevi) \u00c7epniler; do\u011fuda da k\u0131smen M\u00fcsl\u00fcman olmam\u0131\u015f Lazlar aras\u0131nda kald\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131 \u00fcz\u00fcnt\u00fclerini belirtir\u201d dedikten sonra, \u201cBir\u00e7ok g\u00f6\u00e7ebeler gibi Alevi olan bu \u00c7epniler zamanla S\u00fcnnile\u015fmi\u015f ve Lazlar da tamamen M\u00fcsl\u00fcman olmu\u015ftur. S\u00fcrmene ve Arakl\u0131 kazalar\u0131nda ya\u015fayan \u00c7ebi ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan kalabErmeni tarih\u00e7isi Minas B\u0131j\u0131kyan da, G\u00f6rele\u2019den bahsederken, \u201cGeleneksel bir rivayete g\u00f6re bura halk\u0131 \u00c7epni denilen (\u00e7\u0131ra s\u00f6nd\u00fcrenler) den terekk\u00fcb eder. Putperestlikten kalma adetleri olan bu halk senede bir defa kad\u0131n erkek beraberce \u015fenlik toplant\u0131s\u0131 yapar ve geceleyin b\u00fct\u00fcn \u0131\u015f\u0131klar\u0131 s\u00f6nd\u00fcrerek, Putperestler gibi akraba ve karde\u015fi ay\u0131rtmadan birbirine kar\u0131\u015f\u0131r ve i\u011fren\u00e7 hareketlerde bulunurlard\u0131. Bu adet \u015fimdi kalmam\u0131\u015fsa da, \u00e7o\u011fu namaz k\u0131lmaz ve sarho\u015flu\u011fa itibar ederek \u00e7ok i\u00e7erler\u201d demektedir .<\/p>\n\n\n\n<p>Yavuz Selim devrinde yaz\u0131lm\u0131\u015f Trabzon Sanca\u011f\u0131 Tahrir defterinde \u201c1515-1516\u201d \u00c7epnilerin yo\u011fun bir \u015fekilde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 yer, \u201cVil\u00e2yet-i \u00c7epni\u201d (\u00c7epni y\u00f6resi-\u00c7epni yurdu) olarak g\u00f6sterilmi\u015ftir. Faruk S\u00fcmer defterdeki yer adlar\u0131ndan hareket ederek bu b\u00f6lgenin Giresun-Torul ve G\u00f6rele aras\u0131ndaki saha oldu\u011funu ve bilhassa K\u00fcrt\u00fcn\u2019\u00fcn tamamen \u00c7epniler\u2019le mesk\u00fbn oldu\u011funu, Trabzon-Torul ve \u015ealpazar\u0131, Vakf\u0131kebir b\u00f6lgesinde de \u00c7epnilerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor. Co\u011frafyac\u0131 Mehmet \u00c2\u015f\u0131k, yazd\u0131\u011f\u0131 Men\u00e2zirul-Ev\u00e2lim adl\u0131 eserde \u00c7epnilerin yo\u011fun olarak ya\u015fad\u0131klar\u0131 Trabzon\u2019un bat\u0131 ve g\u00fcneybat\u0131 y\u00f6resindeki da\u011flara \u00c7epni Da\u011flar\u0131 denildi\u011fini kaydediyor.<\/p>\n\n\n\n<p>Fetihten sonra bu b\u00f6lgedeki dirliklerin tamam\u0131na yak\u0131n\u0131 \u00c7epni beylerine ve onlar\u0131n o\u011fullar\u0131na verilmi\u015ftir. Beylerin bu n\u00fcfuzunun daha sonraki devirlerde de devam etti\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr<\/p>\n\n\n\n<p>XVI. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda ekserisi veya tamam\u0131 \u201cmuaf ve m\u00fcsellem\u201d, yani, T\u00fcrk k\u00f6yl\u00fclerinden olu\u015fan, sava\u015f zaman\u0131nda at\u0131 ve silah\u0131 ile sava\u015fa kat\u0131lan, buna kar\u015f\u0131l\u0131k her t\u00fcrl\u00fc vergiden muaf olarak topra\u011f\u0131n\u0131 ekip-bi\u00e7en k\u00f6yl\u00fc atl\u0131 asker olan Trabzon \u00c7epnilerinin daha sonra -Anadolu\u2019nun pek \u00e7ok y\u00f6resinde oldu\u011fu gibi- m\u00fcsellemliklerine son verilip \u201craiyyet\u201d yani vergi veren k\u00f6yl\u00fc durumuna d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcld\u00fckleri g\u00f6r\u00fclmektedir. F.S\u00fcmer\u2019e g\u00f6re bunun sebebi \u201cDevletin bu esnada (1515) geni\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcde askere ihtiya\u00e7 duymas\u0131yla ilgilidir. Fakat bereket versin dirlikler yani t\u0131mar ve zeametler, eskiden oldu\u011fu gibi, \u00c7epni bey aileleri ile onlar\u0131n hizmetlerinde bulunmu\u015f sipahilerin ellerinde kalm\u0131\u015ft\u0131r.\u201dBu de\u011fi\u015fim bunu takip eden kalabal\u0131k ailelerin de \u00c7epnilerden oldu\u011fu anla\u015f\u0131l\u0131yor.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Bu de\u011fi\u015fim bunu takip eden y\u0131llarda da devam etmi\u015ftir. Bu uygulamada, ayn\u0131 d\u00f6nemde Safevilerin \u015eeyh C\u00fcneyd\u2019le ba\u015flayan o\u011flu Haydar ve torunu \u0130smail ile devam eden, hatta uzant\u0131lar\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar gelen Anadolu \u00fczerindeki emellerinin \u00f6nemli pay\u0131 olmal\u0131d\u0131r. Anadolu \u00fczerinde uygulanan devlet politikas\u0131n\u0131n da rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. F. K\u0131rz\u0131o\u011flu\u2019nun B.K\u00fct\u00fcko\u011flu\u2019undan nakletti\u011fi bilgilerden, bu y\u00fczy\u0131lda Anadolu\u2019da oynanan bu oyunu daha iyi anlayabiliyoruz: \u201ddevri i\u00e7in bir nevi be\u015finci kol\u201d diye \u00e7ok yerinde tan\u0131tt\u0131\u011f\u0131, bu gibi K\u0131z\u0131lba\u015fl\u0131k propagandalar\u0131 i\u00e7in M\u00fchimme kay\u0131ktlar\u0131na i\u015faret etti\u011fi gibi, \u00e7ok m\u00fchim ikisinin de suretini vermi\u015ftir ve (27 Ekim 1577 tarihli I.ve II. Belge) Amasya\u2019dan Musul\u2019a ve Teke(Antalya)den Trabuzon\u2019daki \u00c7epni yurdu K\u00fcrt\u00fcn\u2019e de\u011fin Anadolu\u2019yu saran bu gibi Saf\u00eeli\/ K\u0131z\u0131lba\u015f dostlu\u011fu propagandas\u0131; Iran\u2019a yap\u0131lan at, sil\u00e2h ve mal ka\u00e7ak\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile Erdebil\u2019e ta\u015f\u0131nan servetler korkun\u00e7 say\u0131lardayd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>XVIII. y\u00fczy\u0131lda u\u011fran\u0131lan b\u00fcy\u00fck ma\u011flubiyetler sonucunda devlet otoritesi son derecede zay\u0131flad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in y\u00f6relerin idaresi oralar\u0131n yerlisi olan g\u00fc\u00e7l\u00fc \u015fah\u0131slar\u0131n ellerine ge\u00e7er. Devlet ilk \u00f6nce \u201cm\u00fctegallibe\u201d ve \u201cderebeyi\u201d deyip bunlar\u0131 tan\u0131mam\u0131\u015fsa da sonra ayan ad\u0131n\u0131 vererek varl\u0131klar\u0131n\u0131 kabul etmi\u015ftir. B\u00f6ylece T\u00fcrkiye\u2019nin \u00e7ok b\u00f6lgelerinde oldu\u011fu gibi, Karadeniz k\u0131y\u0131lar\u0131ndaki \u015fehir ve kalelerde de ayanlar ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Bu ayanlardan, baz\u0131lar\u0131 veya \u00e7o\u011fu \u00c7epnilerden idi. Bat\u0131\u2019daki ayanlardan ve Tirebolu, G\u00f6rele ve Vakf\u0131kebir derebeyleri ile Trabzon\u2019un do\u011fu y\u00f6relerindeki derebeyleri aras\u0131nda kesin ve s\u00fcrekli m\u00fccadeleler vuku bulmu\u015ftur. Bu m\u00fccadeleler sonucu da kalabal\u0131k \u00c7epni topluluklar\u0131 S\u00fcrmene, Of ve Rize y\u00f6relerine yerle\u015ftiler. Bu yerle\u015fmeler, yerle\u015ftikleri y\u00f6relerden ba\u015fka yerlere kayda de\u011fer g\u00f6\u00e7lerin yap\u0131lmas\u0131na sebep oldu.<\/p>\n\n\n\n<p>Ge\u00e7en y\u00fczy\u0131lda, S\u00fcrmene kazas\u0131n\u0131n \u201csa\u011f taraflar\u0131ndaki\u201d k\u00f6ylerde \u00c7epniler oturuyor ve vakit vakit kom\u015fular\u0131n\u0131 rahats\u0131z ediyorlard\u0131. Bu y\u00fczy\u0131lda Of\u2019un ileri gelenlerinin kendilerini \u00c7epnilerden sayd\u0131klar\u0131 bildiriliyor.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu Rize y\u00f6resindeki Kara Dere ile di\u011fer \u00fc\u00e7 nahiye \u00c7epniler ile meskundur. \u00dcnl\u00fc haydut \u00c7epni Ali Rize \u00c7epnilerinden olup en sonunda ba\u015f\u0131na 300 ki\u015fi toplayarak Rus harbine kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u015eimdi dahi Rize y\u00f6resindeki k\u00f6yleri ziyaret edenler \u00c7epni ad\u0131n\u0131n h\u00e2l\u00e2 bu k\u00f6ylerde unutulmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcrler.<\/p>\n\n\n\n<p>G\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki, on sekizinci y\u00fczy\u0131lda Trabzon\u2019un bat\u0131s\u0131ndaki \u00c7epniler\u2019le, do\u011fusundaki Lazlar aras\u0131nda uzun s\u00fcren kavgalar olmu\u015f, l738\u2019de \u00c7eteci Abdullah Pa\u015fa\u2019 n\u0131n Trabzon valisi olmas\u0131na kadar da bu kavgalar devam etmi\u015ftir. \u00c7eteleri bast\u0131rmaktaki ustal\u0131\u011f\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc kendisine \u201c\u00c7eteci\u201d lakab\u0131 verilen Abdullah Pa\u015fa, Trabzon\u2019a gelir gelmez Laz-\u00c7epni meselesine el koymu\u015f ve k\u0131sa s\u00fcrede taraflar aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fmay\u0131 sona erdirmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu ay\u00e2nlar halk ile h\u00fck\u00fcmet aras\u0131ndaki i\u015flerde bir nevi arac\u0131l\u0131k yapar, asayi\u015fin sa\u011flanmas\u0131, vergilerin al\u0131nmas\u0131, askerin toplanarak e\u011fitilmesi, yiyecek ve donat\u0131m\u0131n tamamlanarak g\u00f6nderilmesi gibi i\u015fleri y\u00fcr\u00fct\u00fcrlerdi. Yukar\u0131daki a\u00e7\u0131klamalar bunlar\u0131n daha sonra bir nevi derebeyi durumuna geldi\u011fini ve birbirleriyle kavgaya tutu\u015ftuklar\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bug\u00fcne kadar yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalarda \u00c7epniler\u2019le ilgili benzer olaylar\u0131 konu alan bir \u00e7ok vesikaya rastlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar\u0131n biri de, G\u00f6rele\u2019deki \u00c7epnilerin yerlerini b\u0131rak\u0131p kara ve deniz yollar\u0131n\u0131 kullanarak Trabzon-Giresun aras\u0131ndaki b\u00f6lgede halk\u0131n mal\u0131na ve can\u0131na zarar verdikleri belirtildikten sonra, bunlar\u0131n tekrar eski yerlerine g\u00f6nderilmelerini, bu t\u00fcr davran\u0131\u015flar\u0131na son verdirilmesini su\u00e7lular\u0131n da cezaland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 emreden 1145 (1732) tarihli fermand\u0131r. G\u00f6rele\u2019deki bu \u00c7epniler 1732\u2019de Espiye madeni civar\u0131nda yerle\u015ftiler ve sonra tekrar eski yerlerine d\u00f6nd\u00fcr\u00fcld\u00fcler.<\/p>\n\n\n\n<p>Trabzon\u2019da H\u0131ristiyan sipahiler ve onlara tabi olanlar da Anadolu\u2019nun muhtelif yerlerine s\u00fcr\u00fclerek yerlerine Tokat, Samsun, Bafra, \u00c7orum, Amasya gibi b\u00f6lgelerden getirilen ahaliler yerle\u015ftirilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bunlara benzer daha y\u00fczlerce belgenin tarihi kaynaklarda bulundu\u011fu muhakkakt\u0131r. Bunlar\u0131n tespitinden sonra, tarihi ve sosyolojik a\u00e7\u0131dan meselenin daha da ayd\u0131nlanmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bir d\u00f6neme ait b\u00fct\u00fcn belgeleri ele ge\u00e7irmeden, sadece bir-iki belgeden yola \u00e7\u0131karak o devir hakk\u0131nda karar vermeye \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n do\u011fru bir davran\u0131\u015f olmayaca\u011f\u0131 ve tarihi kaynaklarda rastlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z, bir \u00e7o\u011fu \u00c7epni Ali\u2019de oldu\u011fu gibi \u015fah\u0131slarla ilgili olan bu t\u00fcr belgelerin ara\u015ft\u0131rmam\u0131za fazla bir katk\u0131 sa\u011flayamayaca\u011f\u0131 da d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclerek al\u0131nmad\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p>Say\u0131lar\u0131 \u00e7ok olmasa da, Cumhuriyet d\u00f6neminde yap\u0131lan baz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarda da konumuzla ilgili bilgilere rastlan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bunlar\u0131n birincisi ara\u015ft\u0131rma alan\u0131m\u0131zdaki k\u00f6y say\u0131s\u0131yla ilgilidir. Vakf\u0131kebir\u2019de (Trabzon) yirmi dokuz k\u00f6y \u00c7epni vard\u0131r. \u00c7epnilerin i\u015fgal etti\u011fi m\u0131nt\u0131ka Akhisar Deresinden ba\u015flar ve garba do\u011fru uzan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130kincisi, 1978-1979 y\u0131llar\u0131nda Brent Brendemoen\u2019in Trabzon a\u011f\u0131zlar\u0131 \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmadan elde edilmi\u015ftir. Brendemeon, bizim de ara\u015ft\u0131rma yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu sahaya gitmi\u015f ve Sayvan\u00e7atak k\u00f6y\u00fcnden Tepeg\u00f6z hik\u00e2yesinin bir varyant\u0131n\u0131 derlemi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n<p>Brendemeon\u2019un \u201cBat\u0131 Anadolu\u2019da ya\u015fayan az say\u0131da ve da\u011f\u0131lm\u0131\u015f vaziyette bulunan \u00c7epnilerin a\u011f\u0131z \u00f6zellikleri ve folklor y\u00f6n\u00fcnden di\u011fer y\u00f6re halk\u0131 ile kayna\u015fm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcnmekte iken, Do\u011fu Karadeniz b\u00f6lgesinde, \u00f6zellikle Trabzon\u2019un Vakf\u0131kebir il\u00e7esinin \u015ealpazar\u0131 y\u00f6resinde oturan \u00c7epnilerin hem a\u011f\u0131z hem folklor itibar\u0131 ile kom\u015fular\u0131ndan dikkat \u00e7ekici b\u00fcy\u00fck farkl\u0131l\u0131klar korumaktad\u0131rlar\u201d \u015feklindeki tespitine kat\u0131lmamak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Ama ayn\u0131 yazar\u0131n \u201cDil verilerimizin, \u00c7epnilerin Trabzony\u00f6resinin T\u00fcrkle\u015ftirilmesinde \u00f6nemli bir rol oynad\u0131klar\u0131 yolundaki iddiay\u0131 destekleyece\u011fini s\u00f6ylemek do\u011fru olmaz. \u00c7epni a\u011fz\u0131 ile di\u011fer Trabzon a\u011f\u0131zlar\u0131 aras\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131klar\u0131n benzerliklerden \u00e7ok olmas\u0131, tam aksine bu iddiay\u0131 \u00e7\u00fcr\u00fct\u00fcr\u201d \u015feklindeki kanaatine kat\u0131lmak ise m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Asl\u0131nda a\u011f\u0131zlar\u0131n farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 konusundaki tespit do\u011frudur. Y\u00f6renin di\u011fer y\u00f6relerle g\u00f6sterdi\u011fi a\u011f\u0131z farklar\u0131 hemen herkesin anlayabilece\u011fi kadar belirgindir. Ama bu veri tek ba\u015f\u0131na \u201c\u00c7epnilerin bu b\u00f6lgedeki T\u00fcrkle\u015ftirme hareketinde \u00f6nemli rol oynad\u0131klar\u0131\u201d \u015feklindeki g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc \u00e7\u00fcr\u00fctemez.<\/p>\n\n\n\n<p>Bize g\u00f6re \u201cT\u00fcrkle\u015ftirme\u201d den kas\u0131t buralar\u0131n T\u00fcrk yurdu haline getirilmesidir ki, \u00c7epniler bunu, bu \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n ba\u015f\u0131ndan beri ortaya konulan yerli ve yabanc\u0131 belgelerden de rahat\u00e7a anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi, b\u00f6lgede Osmanl\u0131 hakimiyeti kurulmadan \u00e7ok \u00f6nce \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde ba\u015farm\u0131\u015flard\u0131r .<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130kinci husus ise, Osmanl\u0131lar\u0131n bu b\u00f6lgeyi fetihlerinden sonra Anadolu\u2019nun \u00e7e\u015fitli yerlerinden Trabzon havalisine de\u011fi\u015fik T\u00fcrk boylar\u0131n\u0131n g\u00f6nderilmi\u015f ve isk\u00e2n edilmi\u015f olmalar\u0131d\u0131r. Ayn\u0131 veya birbirine yak\u0131n yerlere yerle\u015ftirilen bu boylar\u0131n zamanla birbirleriyle kayna\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Ama onlardan \u00e7ok \u00f6nce bu b\u00f6lgeye gelip yerle\u015fmi\u015f, kendilerine has bir ya\u015fama \u015fekli olan \u00c7epnilerin hem bu \u00f6zellikleri hem de co\u011frafi ve idari yap\u0131 sebebiyle yeni gelenlerle pek fazla bir al\u0131\u015fveri\u015fleri oldu\u011fu s\u00f6ylenemez.<\/p>\n\n\n\n<p>Ayr\u0131ca, buraya gelenlerin de de\u011fi\u015fik T\u00fcrk boylar\u0131ndan olduklar\u0131 unutulmamal\u0131d\u0131r. \u00c7epni a\u011fz\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn b\u00f6lgeye hakim olmas\u0131 ancak \u00c7epnilerin di\u011fer T\u00fcrk boylar\u0131ndan \u00e7ok \u00fcst\u00fcn olmalar\u0131 ve onlarla birlikte ya\u015famalar\u0131yla m\u00fcmk\u00fcn olabilirdi. Halbuki kaynaklardan elde etti\u011fimiz bilgiler ve bizim tespitlerimiz, \u00c7epnilerin cesur, sava\u015f\u00e7\u0131 ve geleneklerine s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya ba\u011fl\u0131 bir topluluk oldu\u011funu g\u00f6steriyor. Bunlara son derece engebeli olan co\u011frafi yap\u0131n\u0131n ve \u00e7al\u0131\u015fma \u015fartlar\u0131n\u0131n bu t\u00fcr ili\u015fkileri engelleyici \u00f6zelliklerini de eklersek \u00c7epnilerin neden di\u011fer boylar\u0131 etkileyemedi\u011fini anlayabiliriz. Dikkat edilmesi gereken bir ba\u015fka husus da etkile\u015fmenin iki yanl\u0131 olaca\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>E\u011fer bug\u00fcn -hi\u00e7 de\u011filse baz\u0131 b\u00f6lgelerde &#8211; bozulmam\u0131\u015f ya da az bozulmu\u015f bir \u00c7epni k\u00fclt\u00fcr\u00fc bulabiliyorsak bunu yukar\u0131da say\u0131lan \u015fartlara bor\u00e7luyuz. Nitekim \u00c7epnilerin, daha sonra yerle\u015ftikleri Trabzon\u2019un do\u011fu taraf\u0131nda Arakl\u0131, S\u00fcrmene, Of, Rize gibi yerlerde homojen bir \u00c7epni n\u00fcfusuna ve saf bir \u00c7epni k\u00fclt\u00fcr\u00fcne rastlamam\u0131z m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Bu b\u00f6lgelerde \u00c7epniler di\u011fer T\u00fcrk boylar\u0131yla kayna\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Belki bu iddiay\u0131 \u015fu \u015fekilde d\u00fczeltmek daha do\u011fru olacakt\u0131r: Do\u011fu Karadeniz b\u00f6lgesinin T\u00fcrkle\u015fmesinde \u00c7epniler \u00e7ok \u00f6nemli rol oynam\u0131\u015flard\u0131r. Ama kendileri gibi T\u00fcrk olan di\u011fer boylar\u0131 \u00c7epnile\u015ftirememi\u015flerdir. Aksini d\u00fc\u015f\u00fcnmek T\u00fcrk\u00fc T\u00fcrkle\u015ftirmek demek olur ki, bu da ge\u00e7erli bir g\u00f6r\u00fc\u015f olamaz.<\/p>\n\n\n\n<p>Sonu\u00e7 olarak, b\u00fct\u00fcn bu bilgilerden, \u00c7epni boyunun Anadolu\u2019ya gelen ilk T\u00fcrk boyu oldu\u011fu, \u00c7epnilerin Anadolu\u2019nun T\u00fcrkle\u015fmesine \u00e7ok b\u00fcy\u00fck katk\u0131larda bulunduklar\u0131, hatta Safev\u00ee Devleti\u2019nin kurulu\u015funda \u00f6nemli rol oynad\u0131klar\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bat\u0131 Anadolu\u2019da \u0130zmir, \u0130zmit, Adapazar\u0131 ve Bal\u0131kesir\u2019e gitmelerine ra\u011fmen en yo\u011fun olarak yerle\u015ftikleri, yakla\u015f\u0131k 700 y\u0131ldan beri varl\u0131klar\u0131n\u0131 devam ettirdikleri ve k\u00fclt\u00fcr miras\u0131n\u0131 en iyi muhafaza ettikleri b\u00f6lge Do\u011fu Karadeniz b\u00f6lgesi, bu b\u00f6lgede de Asar\/ A\u011fasar\/ Akhisar y\u00f6resi olmu\u015ftur. Bug\u00fcn, Do\u011fu Karadeniz b\u00f6lgesine co\u011frafi olmayan ikinci bir isim verilmesi gereksiydi, eskiden \u201c\u00c7epni Vilayeti\u201d denilen b\u00f6lgenin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 Ordu\u2019dan Batum\u2019a kadar geni\u015fletip bu b\u00f6lgeye \u201c\u00c7epni Yurdu\u201d veya \u201c\u00c7epni B\u00f6lgesi\u201d demek do\u011fru olurdu.<\/p>\n\n\n\n<p>Do\u011fu Karadeniz b\u00f6lgesiyle ilgili resmi kay\u0131tlar XVI. y\u00fczy\u0131ldan itibaren tutulmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu kay\u0131tlar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 hen\u00fcz incelenmedi\u011fi i\u00e7in konumuz olan \u00c7epniler hakk\u0131nda da, \u00e7ok detayl\u0131 ve yeterli tarihi bilgiye sahip olmak m\u00fcmk\u00fcn olamam\u0131\u015ft\u0131r. Ancak, m\u00fchimmeler, hatt-\u0131 humayunlar, kad\u0131 sicilleri, tahrir defterleri ve di\u011fer ar\u015fiv vesikalar\u0131 incelendik\u00e7e \u00c7epnilerle ilgili daha doyurucu bilgilere sahip olaca\u011f\u0131m\u0131z muhakkakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00c7epni Tarihi hakk\u0131nda k\u0131sa bilgi.\/ kaynak: kt\u00fc<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2083,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[205],"tags":[209],"hf_cat_post":[],"class_list":["post-2082","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarihsel-gelisim","tag-cepni-tarihi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/turkelli.com\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2082","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/turkelli.com\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/turkelli.com\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turkelli.com\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turkelli.com\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2082"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/turkelli.com\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2082\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2084,"href":"https:\/\/turkelli.com\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2082\/revisions\/2084"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turkelli.com\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2083"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/turkelli.com\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2082"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/turkelli.com\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2082"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/turkelli.com\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2082"},{"taxonomy":"hf_cat_post","embeddable":true,"href":"https:\/\/turkelli.com\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/hf_cat_post?post=2082"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}